Η φύση είναι σοφή

0
56

Δημήτρης Μπόσκου
Ομότιμος καθηγητής Χημείας
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Κύριε καθηγητά, το ακαδημαϊκό, ερευνητικό και συγγραφικό σας έργο επί πολλά χρόνια είναι αφιερωμένο στην αναλυτική χημεία του ελαιολάδου και είσαστε ο πρώτος που ασχολήθηκε σε βάθος με τις βιοενεργές ενώσεις στο ελαιόλαδο και στην επιτραπέζια ελιά Το πρώτο σας άρθρο στο ΕΛΙΑ amp ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ δημοσιεύτηκε ακριβώς πριν 12 χρόνια, με τίτλο laquoΤα ήσσονα χαρακτηριστικά του ελαιολάδου και η βιολογική τους σημασίαraquo Επίσης, έχετε συμμετάσχει και στην EFSA, άρα είσαστε ο κατrsquo εξοχήν αρμόδιος για να μας laquoφωτίσετεraquo ορισμένες πτυχές σχετικά με την πρόσφατη υπόθεση των διατροφικών ισχυρισμών για τις φαινόλες

Κατrsquo αρχήν μια ερώτηση καθαρά αναλυτικής χημείας και ορολογίας Η γνωμοδότηση της επιστημονικής επιτροπής της EFSA έγγραφο 2011 942033 αναφέρεται στις laquoπολυφαινόλεςraquo Εσείς όμως, τον Απρίλιο, στην ομιλία σας στο συνέδριο που οργάνωσε το ΕΛΙΑ amp ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ, αναφέρατε μεταξύ άλλων ότι ο όρος laquoπολυφαινόλεςraquo είναι λάθος και θα έπρεπε να μιλάμε για την ομάδα των πολικών φαινολών τυροσόλη, υδροξυτυροσόλη κά και τα παράγωγά τους όπως η ελαιοκανθάλη Έχει πράγματι σημασία η ορολογία και μπορεί να μας οδηγήσει και σε άλλα σφάλματα
Ο όρος πολυφαινόλες δεν είναι σωστός, αλλά έχει επικρατήσει κυρίως στο χώρο των βιοεπιστημών, όπου οι χημικοί όροι δεν είναι πάντοτε απόλυτα κατανοητοί Ο laquoσυμβατικόςraquo αυτός όρος περιλαμβάνει την τυροσόλη και παράγωγα, την υδροξυτυροσόλη και παράγωγα, ορισμένα φαινολικά οξέα και άλλες κατηγορίες φαινολών που δεν είναι πολυφαινόλες Γιrsquo αυτό πιο σωστά θα πρέπει να χαρακτηρίζονται οι ενώσεις αυτές ως πολικές φαινόλες του ελαιολάδου κατrsquo αντιδιαστολή με τις τοκοφερόλες

Με την πιο στενή έννοια του όρου, οι πραγματικές πολυφαινόλες του ελαιολάδου είναι φλαβονοειδή όπως η απιγενίνη και η λουτεολίνη

H ορολογία δεν πειράζει, έστω και αν δεν είναι σωστή Εκείνο που πειράζει είναι ότι πολλοί laquoερευνητέςraquo κάνουν εργασίες νομίζοντας ότι τα κύρια συστατικά του πολικού κλάσματος του ελαιολάδου είναι η υδροξυτυροσόλη και η ελαιοευρωπαΐνη Αυτό είναι λάθος Το πολικό κλάσμα του ελαιολάδου είναι πολύπλοκο και χρειάζεται από όλους μεγαλύτερη εμβάθυνση στη χημική του σύσταση

Με την εν λόγω γνωμοδότηση, η EFSA δέχθηκε μεν ως βάσιμο τον ισχυρισμό ότι laquoοι πολυφαινόλες συμβάλλουν στην προστασία των λιπιδίων του αίματος από οξειδωτική βλάβηraquo, απέρριψε όμως άλλους ισχυρισμούς όπως, παραδείγματος χάριν, για τα φυσιολογικά επίπεδα της HDL, της αρτηριακής πίεσης, τις αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες κά

Δεν είναι περίεργο ότι απορρίφθηκαν οι υπόλοιποι διατροφικοί ισχυρισμοί παρά το γεγονός ότι προκύπτουν ως άμεσο αποτέλεσμα της αντιοξειδωτικής λειτουργίας του ελαιολάδου

Για τις φαινόλες του ελαιολάδου, την αντιοξειδωτική τους δράση και το λεγόμενο laquoοξειδωτικό στρεςraquo το θέμα έχει κλείσει Κατηγορηματικά το κλείνει η ερευνήτρια Maria-Isabel Covas και οι συνεργάτες της, που οι μελέτες τους δεν αμφισβητούνται από κανένα Γραφει η κα Covas Parc de Recerca Biomedica de Barcelona και οι συνεργάτες της ldquo The protective effect of olive oil phenolic compounds on lipid oxidative damage is ESTABLISHEDrdquo
Η φράση αυτή είναι από το κεφαλαιο laquoBioavailability and Antioxidant Effect of Olive Oil Phenolic Compounds in Humansraquo που περιέχεται στο βιβλίο μου laquoOlive oil Minor Constituents and Healthraquo CRC PRESS, 2009, στο οποίο υπάρχουν οι απαντήσεις και για τα άλλα ερωτήματά σας

Αλλά και για τις άλλες ιδιότητες του ελαιολάδου, και κυρίως για την αντιφλεγμονώδη δράση και τις πάρα πολλές ασθένειες που σχετίζονται μrsquo αυτήν, η βιβλιογραφία είναι πλουσιότατη και τα άρθρα πληθαίνουν συνεχώς, σε βαθμό που δεν μπορούν να αγνοηθούν από κανένα Θα χρειαζόταν να αναφέρω δεκάδες, ίσως εκατοντάδες άρθρα, για την ελαιοκανθάλη και τα άλλα συστατικά Ενδεικτικώς αναφέρω κάποια άρθρα επισκόπησης, στα οποία αναλύονται η φαρμακολογική δράση των φαινολών του ελαιολάδου και τα πιθανά ευεργετήματα από την κατανάλωσή του όσον αφορά στις χρόνιες ασθένειες
Οι επιστήμονες που αναφέρονται πιο κάτω, και άλλοι πολλοί από το χώρο των βιο-επιστημών πιο ειδικοί από μένα , ίσως είναι σε θέση να εξηγήσουν την επιφυλακτικότητα των εμπειρογνωμόνων της EFSA Ίσως οι τελευταίοι απαιτούν περισσότερα στοιχεία από in vivo δοκιμές μελέτες σε ανθρώπους, βιοδιαθεσιμότητα

1 Cicerale, Sara, Conlan, Xavier A, Sinclair, Andrew J and Keast, Russell S J2009 #39Chemistry and Health of Olive Oil Phenolics#39, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 49 3, 218 mdash 236

2 Alessandra Bendini, Lorenzo Cerretani, Alegria Carrasco-Pancorbo, Ana Maria Gómez-Caravaca, Antonio Segura-Carretero, Alberto Fernández-Gutiérrez and Giovanni Lercker
Phenolic Molecules in Virgin Olive Oils a Survey of Their Sensory Properties, Health Effects, Antioxidant Activity and Analytical Methods An Overview of the Last Decade

3 Oleuropein in Olive and its Pharmacological Effects, Syed Haris Omar,
Sci Pharm 2010 June 30 782 133ndash154 College of Pharmacy, Qassim University, PO Box-31922, Buraidah-51418, Saudi Arabia

Σας δίνω επίσης την πληροφoρία ότι στο νέο μου βιβλίο για το ελαιόλαδο που τώρα ετοιμάζεται εκδότης InTech – wwwintechweborg, Open Access publisher θα περιληφθούν κεφάλαια από έγκριτους επιστήμονες που αναλύουν το θέμα Οι τίτλοι είναι

– Metabolism and Bioavailability of Olive Oil Polyphenols
María Gómez-Romero1, Rocío García-Villalba2, Alegría Carrasco-Pancorbo1, Alberto Fernández-Gutiérrez1
1University of Granada / 2 CEBAS CSIC of Murcia, Spain
– Biological properties of hydroxytyrosol and its derivatives
José G Fernández-Bolaños, Óscar López, M Ángeles López-García amp Azucena Marset, University of Seville

– Oleocanthal a naturally occurring anti-inflammatory agent in virgin olive oil
S Cicerale, L J Lucas and R S J Keast
School of Exercise and Nutrition Sciences, Centre for Physical Activity and Nutrition Research CPAN, Deakin University, Melbourne, Australia

Στο συνέδριο του ΕΛΙΑ amp ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ είχατε μεταξύ άλλων επισημάνει ότι από τη χιονοστιβάδα ερευνών για τη βιολογική αξία ορισμένων βιοενεργών ενώσεων όπως οι φαινόλες τυροσόλη και υδροξυτυροσόλη, ορισμένες εργασίες είναι λίγο επικίνδυνες γιατί καταλήγουν σε σκευάσματα που έχουν εμπλουτιστεί με αυτές τις ουσίες και προσπαθούν να πείσουν τους καταναλωτές ότι με αυτά μπορούν να υποκαταστήσουν τη χρήση ελαιολάδου και γενικότερα τη μεσογειακή διατροφή Η γνωμοδότηση της EFSA αρχικά άφηνε ανοιχτή αυτή την laquoκερκόπορταraquo, όμως η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρεται σε laquoφυσικό προϊόνraquo, δηλαδή το ελαιόλαδο Βλέπετε ακόμη κάποιο κίνδυνο για το παρόν ή και για το μέλλον

Πράγματι, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο βιολογικός ρόλος των συστατικών αυτών που απομονώνονται από τα υποπροϊόντα ή παράγονται ενζυμικώς και προστίθενται τεχνητά σε βιολογικώς ασήμαντα έλαια είναι ο ίδιος, δεδομένου ότι το περιβάλλον matrix και η παρουσία των άλλων βιολογικών ενεργών ενώσεων αγνοείται Το ελαιόλαδο είναι ένα λειτουργικό τρόφιμο όπως είναι Βλέπε και πιο πάνω βιβλίο
Οι απόψεις μου για το θέμα αυτό συνοψίζονται σε απόσπασμα από το κεφάλαιό μου MEDITERRANEAN FOOD PRODUCTS RESEARCH AND DEVELOPMENT στο βιβλίο MEDITERRA 2012 που είναι υπό έκδοση από το CHEAM

Πώς κρίνετε το όριο των 5 mg υδροξυτυροσόλης και των παραγώγων της σύμπλεγμα ελαιοευρωπαΐνης και τυροσόλης ημερήσιας κατανάλωσης προκειμένου να είναι επιστημονικά αποδεκτός ο διατροφικός ισχυρισμός Γνωρίζετε να υπάρχουν τεκμηριωμένες μελέτες για την περιεκτικότητα των ελληνικών ελαιολάδων και τους παράγοντες που την επηρεάζουν

Προσωπικά, πιστεύω ότι κάποιοι τέτοιοι υπολογισμοί και ποσοτικοποιήσεις δεν στέκουν καλά επιστημονικά δεδομένης της παρουσίας τόσων πολλών βιολογικώς ενεργών ουσιών, που ο ρόλος μερικών από αυτές μόλις πρόσφατα έχει διαπιστωθεί, παραδείγματος χάριν τα τριτερπενοειδή, τα φλαβονοειδή, οι λιγνάνες και οι υδροξυ-ισοχρωμάνες, υποτιμώντας συγχρόνως την παρουσία και το ρόλο της α-τοκοφερόλης και του σκουαλενίου και αγνοώντας το πιθανό φαινόμενο της συνέργειας

Λάθος εκτιμήσεις έγιναν όταν ήταν επίκαιρο το θέμα της ελαιοκανθάλης Μακριά από τις επιδιώξεις αυτών που θέλουν να κάνουν ένα προϊόν και να κολλήσουν μια ταμπέλα Μια μεγάλη συγκέντρωση σε φαινόλες από μόνη της δεν λέει τίποτε Η φύση είναι σοφή και η συμβολή κάθε βιοενεργού συστατικού δεν μπορεί να εκτιμηθεί ποσοτικά Εξάλλου, πέραν μιας συγκέντρωσης το λάδι γίνεται οργανοληπτικά μη αποδεκτό Δεν θα υπερτιμήσουμε κάποια χαρακτηριστικά για να θάψουμε άλλα από τα πάρα πολλά που έχει το ελαιόλαδο

Έστω και τώρα, την τελευταία στιγμή που προέκυψε το ζήτημα μέσω της EFSA, σας αναζήτησαν, ζήτησαν τις επιστημονικές σας γνώσεις και συμβουλές, είτε από τον ΕΦΕΤ που επισήμως εκπροσωπεί τη χώρα μας, είτε και από τους διάφορους συλλογικούς φορείς που laquoθεσμικάraquo εκπροσωπούν το ελληνικό ελαιόλαδο

Γνωρίζετε την απάντηση Όχι
Και αν απαντώ στα ερωτήματά σας, το κάνω αποκλειστικά από εκτίμηση για το πρόσωπό σας και τον αγώνα που κάνετε μέσω του περιοδικού
Κανονικά θα έπρεπε να σιωπήσω και ας δώσουν απαντήσεις οι διάφοροι που κέρδισαν ποικιλοτρόπως από την υπόθεση ελαιόλαδο, την εποχή που προσπαθούσα στην κυριολεξία σαν Δον Κιχώτης με τα λιγοστά μέσα του εργαστηρίου να αναδείξω τη σπουδαιότητα των φαινολών
Εσείς ξέρετε πιο πολλά, εγώ θα σας θυμίσω μερικά
Πώς ξοδεύτηκαν τα δεκάδες εκατομμύρια δραχμές του ΟΠΕ για τη διαφήμιση του ελαιολάδου, όταν μια ενίσχυση της έρευνας με δύο ή τρία εκατομμύρια θα μπορούσε να πετύχει καλύτερη διαφήμιση
Πώς τιμωρήθηκαν αυτοί που έκαναν εισαγωγές ελαιολάδων, που τα τυποποιούσαν για να πάρουν επιδότηση, και μάλιστα με δάνεια από τις τράπεζες
Αυτοί που ωφελήθηκαν από τα πανωγραψίματα και το ανέβασμα της θερμοκρασίας στα συστήματα παραλαβής του ελαιολάδου που καταστρέφει τις φαινόλες είναι σε θέση να δώσουν τώρα απαντήσεις
Γιατί ο ΣΕΒΙΤΕΛ, η Διεπαγγελματική, οι συνεταιρισμοί δεν δίνουν απαντήσεις στα ερωτήματά σας
Το έντυπο της Διεπαγγελματικής υπάρχει Στο οποίο μάλιστα γράφει για το ελαιόλαδο και ο εμπειρογνώμων Κατσαρός
Πού είναι οι νομάρχες και οι γενικοί γραμματείς του σχετικού Υπουργείου, που προβλήθηκαν από το ελαιόλαδο με χίλιους τρόπους Δίνανε υποσχέσεις φανφαρόνικα μόνον όταν συναντούσαν εμένα και τους συνεργάτες μου στα συνέδρια, όταν είχαν ανάγκη να προβληθούν Και μετά hellipσιωπή Αλλά το χρήμα για την ενίσχυση του ελαιολάδου έρεε hellipαλλού
Θα μπορούσα να συνεχίσω, πχ για τα πανάκριβα προγράμματα από τα οποία δεν βγήκε ούτε μια εργασία της προκοπής, για τις διαφημίσεις ανταγωνιστικών προϊόντων και για άλλα πολλά που συχνά καυτηριάζετε στα πολύ πετυχημένα και εμπνευσμένα editorials Καλύτερα όμως ας σταματήσω εδώ