Το εγχειρίδιο του καλού συνωμοσιολόγου

0

πό τον Μακιαβέλι μέχρι τον Τσόμσκι)

Χάρη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ψευδείς πληροφορίες είναι πιο διαδεδομένες από ποτέ. Οι συνωμοσιολόγοι μπορούν να βγάλουν αβασάνιστα συμπεράσματα που μοιράζονται εύκολα με τις μάζες με το απλό πάτημα ενός κουμπιού. Οι θεωρίες συνωμοσίας είναι ένας τύπος διαδεδομένης παραπληροφόρησης που περιλαμβάνει εναλλακτικές εξηγήσεις για γεγονότα –  συχνά μια κρυφή και ισχυρή οργάνωση βρίσκεται πίσω από τη συνωμοσία. Μερικές θεωρίες συνωμοσίας που έχουν κερδίσει δημοτικότητα τα τελευταία χρόνια είναι ότι η κλιματική αλλαγή είναι μια φάρσα, ότι η γη είναι επίπεδη, ότι η τεχνολογία 5G είναι σατανική, ότι μας ψεκάζουν με χημικά, ότι τα εμβόλια είναι επικίνδυνα και άχρηστα, ότι υπάρχουν οι Illuminati και άλλες μυστικές οργανώσεις και τελευταία ότι η πανδημία του κορονοϊού είναι αποτέλεσμα συνωμοσίας.

Είμαστε στον 10ο μήνα από τότε που εμφανίστηκε ο ιός SARS-CoV-2 (αρχικά ονομαζόμενος νέος κορονοϊός) ο οποίος προκάλεσε πανδημία με την ασθένεια COVID-19 (αρχικά μια ασιατική γρίππη). Τα σενάρια συνωμοσίας διαδίδονται στο διαδίκτυο ταυτόχρονα με τις ειδήσεις για τα κρούσματα από την πρώτη εκδήλωση της επιδημίας που κατόπιν εξελίχθηκε σε πανδημία. Τα σχετικά σενάρια περιλαμβάνουν πλεκτάνες φαρμακευτικών εταιρειών, σχέδια ιμπεριαλιστικών κρατών, μυστικά εργαστήρια βιολογικού πολέμου, εμβόλια και μάσκες με μικροτσίπ, ανύπαρκτα κρούσματα ή θάνατοι, αλλά και κρούσματα ή θάνατοι που αποκρύπτονται, προφητείες που εκπληρώνονται και άλλα.

Προς όλους λοιπόν τους συνωμοσιολόγους, τους πιστούς οπαδούς τους και τους απλά περίεργους, παραθέτω μερικές βασικές αρχές των θεωριών περί συνωμοσίας. Με τον τρόπο αυτό ίσως καταφέρουν να γίνουν πιο πειστικοί με βάσιμα επιχειρήματα.

Στο βιβλίο του “Η Ανοικτή Κοινωνία και οι Εχθροί της”, ο φιλόσοφος Karl Popper χρησιμοποίησε τον όρο “θεωρία συνωμοσίας της κοινωνίας” για να υποδηλώσει ότι είναι μειονεκτική η αντίληψη  ότι τα κοινωνικά φαινόμενα όπως ο πόλεμος, η ανεργία, η φτώχεια, οι ασθένειες είναι αποτέλεσμα του άμεσου σχεδιασμού από μερικά ισχυρά άτομα και ομάδες. Ο Popper αναγνώρισε ότι υπάρχουν πραγματικές συνωμοσίες, αλλά σημείωσε και πόσο σπάνια οι συνωμότες κατάφεραν να επιτύχουν τον στόχο τους.

Οι θεωρίες συνωμοσίας είναι ελκυστικές σύμφωνα με τον Barkun γιατί:

  1. Ισχυρίζονται πως εξηγούν ό,τι δεν μπορεί να κάνει η θεσμική ανάλυση. Φαίνονται να έχουν νόημα από έναν κόσμο που αλλιώς προκαλεί σύγχυση.
  2. Το κάνουν με έναν πολύ απλό τρόπο, διαιρώντας τον κόσμο απότομα μεταξύ των δυνάμεων του καλού και του κακού. Ανιχνεύουν όλο το κακό σε μια μόνο πηγή, τους συνωμότες και τους πράκτορές τους.
  3. Παρουσιάζονται συχνά ως ειδικές, μυστικές γνώσεις άγνωστες ή μη εκτιμημένες από άλλους. Για τους συνωμοσιολόγους, οι μάζες είναι ένα κοπάδι που υφίσταται πλύση εγκεφάλου, ενώ οι ίδιοι μπορούν να συγχαρούν τον εαυτό τους για τη διείσδυση στις εξαπατήσεις των συνωμοτών.

Τελευταία στο διαδίκτυο κυκλοφορεί πολύ ο όρος “sheeple”, από το “sheep” και “people”, για να δηλωθεί αυτή ακριβώς η επιρροή που έχει μια θεωρία συνωμοσίας ή οποιαδήποτε μαζική ανοησία στις μάζες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Στα ελληνικά θα έπλαθα τη λέξη “λαμνός” από το “λαός” και το “αμνός” (καμία σχέση με το “λάμνω”, κωπηλατώ).

Κάθε συνωμοσία έχει ένα αφήγημα με αρχή, μέση και τέλος. Ο Μακιαβέλι τα όρισε ως μύηση στην πλοκή, την πλοκή καθεαυτή και το μετά την πλοκή. Γιαυτό και οι συνωμοσίες αποτέλεσαν ένα από τα πιο δημοφιλή θέματα σε βιβλία μυθιστορημάτων και κινηματογραφικές ή τηλεοπτικές ταινίες (καθώς και βιβλία που έγιναν ταινίες).

Ο Walker εντόπισε πέντε είδη θεωριών συνωμοσίας:

  1. “Ο εχθρός από έξω” αναφέρεται σε θεωρίες που βασίζονται σε στοιχεία που φέρεται ότι σχεδιάζουν εναντίον μας από το εξωτερικό.
  2. “Ο εχθρός από μέσα” βρίσκει τους συνωμότες που κρύβονται μέσα στο έθνος, που δεν διακρίνονται από τους απλούς πολίτες.
  3. “Ο εχθρός από πάνω” περιλαμβάνει ισχυρούς ανθρώπους που χειρίζονται γεγονότα για δικό τους όφελος.
  4. “Ο εχθρός από κάτω” διαθέτει τις κατώτερες τάξεις που εργάζονται για να ανατρέψουν την κοινωνική τάξη.
  5. “Οι αγαθές συνωμοσίες” είναι αγγελικές δυνάμεις που εργάζονται πίσω από τα παρασκήνια για να βελτιώσουν τον κόσμο και να βοηθήσουν τους ανθρώπους

Εγώ θα προσέθετα και τις “δαιμονικές συνωμοσίες” όπου δαιμονικές και σκοτεινές δυνάμεις εργάζονται πίσω από τα παρασκήνια για να καταστρέψουν τον κόσμο και να διαβάλουν τους ανθρώπους.

Ο Barkun και πάλι έχει εντοπίσει τρεις κατηγορίες στις θεωρίες συνωμοσίας:

  1. Θεωρίες γεγονότων. Αυτό αναφέρεται σε καθορισμένα γεγονότα, όπως τις θεωρίες συνωμοσίας για τη δολοφονία του Κένεντι, την 11η Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη, το τσουνάμι στην Ταϊλάνδη κτλ
  2. Συστημικές θεωρίες. Πιστεύεται ότι η συνωμοσία έχει μεγάλους στόχους, συνήθως αντιληπτούς ως εξασφάλιση του ελέγχου μιας χώρας, μιας περιοχής ή ακόμη και ολόκληρου του κόσμου. Οι στόχοι είναι σαρωτικοί, ενώ ο συνωμοτικός μηχανισμός είναι γενικά απλός: ένας ενιαίος, κακός οργανισμός εφαρμόζει ένα σχέδιο διείσδυσης και ανατροπής των υπαρχόντων θεσμών. Συνήθως αυτές είναι συνωμοσίες που αφορούν μυστικές οργανώσεις όπως οι Illuminati, ή τον παγκόσμιο έλεγχο μέσω του κορονοϊού.
  3. Υπερσυνωμοσίες. Τέτοιες θεωρίες συνδέουν ιεραρχικά πολλές υποτιθέμενες συνωμοσίες. Στη κορυφή υπάρχει είναι μια μακρινή αλλά πανίσχυρη κακή δύναμη.

Όλες οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν τέσσερα κοινά χαρακτηριστικά:

  1. Αληθοφάνεια: Οι θεωρίες συνωμοσίας συνήθως έχουν νόημα. Φαίνεται αρκετά λογικό, για παράδειγμα, ότι οι κυβερνήσεις θα ήθελαν να ελέγχουν τους πληθυσμούς, ότι οι εταιρείες θέλουν να μεγιστοποιήσουν το κέρδος, ότι οι πλούσιοι άνθρωποι θέλουν να παραμείνουν πλούσιοι, ότι οι ενοχλητικοί άνθρωποι έχουν εχθρούς που θα ήθελαν να τους δουν νεκρούς κτλ. Όταν υπάρχουν λίγες τεκμηριωμένες αποδείξεις για αυτό που πραγματικά συμβαίνει, η αληθοφάνεια επιτρέπει στον θεωρητικό να χρησιμοποιεί το επιχείρημα “θα ήταν λογικό” ή “γιατί η κυβέρνηση δεν θα ήθελε να έχει τον έλεγχο” και άλλα παρόμοια. Η βασική πλάνη των θεωριών συνωμοσίας είναι ότι η αληθοφάνεια εξομοιώνεται με την αλήθεια. Αν φαίνεται ότι μπορεί να είναι αλήθεια, τότε πρέπει να είναι αλήθεια.
  2. Εξαγωγή συμπερασμάτων: Η συνωμοσία βασίζεται συχνά σε μια αλήθεια. Οι κυβερνήσεις επιδιώκουν να ελέγχουν τους πληθυσμούς, οι εταιρείες αναζητούν κέρδος, οι πλούσιοι άνθρωποι επιθυμούν να παραμείνουν πλούσιοι και ούτω καθεξής. Αυτός ο βασικός σπόρος υποψίας προεκτείνεται, διευρύνεται και γενικεύεται έως ότου γίνει κάτι μεγαλόπρεπο, ολοκληρωτικό και συνήθως αναμφισβήτητα κακό. Ως εκ τούτου, οι κυβερνήσεις υποτίθεται ότι μας κατασκοπεύουν όλους, οι πλούσιοι ελέγχουν κρυφά τις αγορές, οι εταιρείες κρύβουν παράνομο κέρδος και άλλα. Και πράγματι, οι κυβερνήσεις και άλλοι που επιδιώκουν να κερδίσουν ή να χρησιμοποιήσουν την εξουσία μερικές φορές υπερβαίνουν το όριο μυστικότητας, και έτσι εκτίθενται δημοσίως. Ένα μόνο τέτοιο παράδειγμα είναι αρκετό ως απόδειξη της μεγαλύτερης συνωμοσίας.
  3. Συνεργασία: Μία από τις κοινές προεκτάσεις είναι ότι οι άνθρωποι στην εξουσία συνεργάζονται, για παράδειγμα εταιρείες, που υποτίθεται ότι είναι ανταγωνιστές, ενεργούν για τον καθορισμό τιμών, κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο πυροδοτούν πολέμους για κοινό πολιτικό σκοπό κτλ. Στα πλαίσια της κοινής συνεργασίας των ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που πρέπει να είναι ανεξάρτητοι μεταξύ τους, οι συνωμοσίες γίνονται συνωμοσίες.
  4. Μυστικότητα: Η παράνομη δραστηριότητα και η πιθανώς κοινωνική αποδοκιμασία των υποθετικών συνωμοσιών καθιστά πολύ κατανοητό το ότι η συνωμοσία διατηρείται μυστική. Στην πραγματικότητα, ακόμη και η απλή γνώση της ύπαρξής της είναι τόσο επικίνδυνη που αρνείται την ίδια την ύπαρξή της, και σίγουρα οποιαδήποτε συμμετοχή των βασικών στελεχών της. Η θεωρία συνωμοσίας περιλαμβάνει κάθε είδους μυστικά, όπως λεπτομέρειες από παράνομες συναντήσεις, μυστικές επιχειρήσεις και υποθέσεις μαζικών συγκαλύψεων.

Ο Νικολό Μακιαβέλι, από τον 16ο αιώνα, διατυπώνει τις 14 αρχές των πολιτικών συνωμοσιών, στο Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio. Θεωρεί ότι η κατανόησή τους είναι πρωταρχικής σημασίας. Σύμφωνα με τον Μακιαβέλι δεν υπάρχει ανθρώπινο εγχείρημα πιο δύσκολο από τη συνωμοσία, γιατί είναι τόσο εξαντλητική όσο και εξαιρετικά επικίνδυνη σε όλα τα στάδια της. Οι συνωμοσίες είναι επικίνδυνες, έχουν πρακτικές δυσκολίες εφαρμογής και συνήθως αποτυγχάνουν. Οι αρχές του Μακιαβέλι περί συνωμοσίας είναι:

  1. Οι συνωμοσίες μπορούν να σχηματιστούν εναντίον ενός από δύο στόχους: την πατρίδα κάποιου, ή εναντίον ενός συγκεκριμένου άρχοντα.
  2. Ένας άρχοντας πρέπει να προσπαθήσει να αποφύγει να γίνει το επίκεντρο του μίσους, γιατί αυτό προκαλεί τις περισσότερες συνωμοσίες.
  3. Ο φόβος ή οι απειλές μπορεί να οδηγήσουν τα άτομα σε συνωμοσίες εναντίον σας.
  4. Μια άλλη αιτία που κάνει τα άτομα να μπουν σε συνωμοσίες είναι η επιθυμία να απελευθερώσουν την πατρίδα τους την οποία κατέλαβε ένας άρχοντας.
  5. Στην ιστορία φαίνεται ότι σχεδόν όλες οι συνωμοσίες έγιναν είτε από άτομα με κάποιο κύρος, είτε από αυτούς που είναι πολύ κοντά στον άρχοντα. Δεν δημιουργούνται από τους εξαθλιωμένους, οι οποίοι ασχολούνται περισσότερο με τον καθημερινό αγώνα για επιβίωση.
  6. Εκείνοι που συνωμοτούν εναντίον σας μπορεί συχνότερα να είναι αυτοί στους οποίους προσφέρατε κάποια χάρη.
  7. Πρέπει να δημιουργηθούν ρυθμιστικοί παράγοντες εναντίον του άρχοντα και των φίλων του.
  8. Οι συνωμοσίες, για να είναι επιτυχημένες, πρέπει να περάσουν και από τα τρία στάδια (μύηση, η ίδια η πλοκή και η περίοδος μετά την πλοκή). Οι συνωμοσίες αποτυγχάνουν επειδή τόσο λίγοι μπορούν να πλοηγηθούν με επιτυχία και στα τρία στάδια. Οι περισσότερες πλεκτάνες αποκαλύπτονται και συνθλίβονται εξαρχής λόγω των πληροφοριοδοτών.
  9. Οι συνωμότες που επιθυμούν να πετύχουν πρέπει να σιωπούν για τις προθέσεις τους μέχρι την τελευταία δυνατή στιγμή.
  10. Μόνο ένας άλλος άνθρωπος πρέπει γενικά να εμπιστεύεται πληροφορίες σχετικά με συνωμοσία. Η εμπιστοσύνη σε περισσότερα από ένα άλλα άτομα αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο να ανακαλυφθεί.
  11. Οι αλλαγές των σχεδίων μπορεί να αποβούν μοιραίες για μια συνωμοσία. Συνήθως είναι καλύτερο να διατηρείτε ένα παλιό σχέδιο παρά να προσπαθείτε να διαμορφώσετε ένα νέο.
  12. Η ανθρώπινη αναποφασιστικότητα, η επίλυση αποφάσεων, η δειλία ή η ανικανότητα μπορούν να καταστρέψουν μια συνωμοσία. Είναι πολύ εύκολο να σχεδιάσετε και να σχεδιάσετε στρατηγικές, αλλά ένα άλλο πράγμα που πρέπει να ακολουθήσετε. Όταν έρθει η ώρα για δράση, δεν είναι κάθε άτομο που έχει το καθήκον.
  13. Ο ρόλος της τύχης είναι πρωταρχικός. Η αποτυχία μπορεί να προκύψει μέσω απρόβλεπτων ατυχημάτων ή άλλων παρεμβατικών παραγόντων.
  14. Υπάρχει ένας μεγάλος κίνδυνος μετά την επιτυχή συνωμοσία ότι κάποιος μπορεί να μείνει ζωντανός που θα εκδικηθεί τον θάνατο του άρχοντα.

Εμπνεόμενος από τις θέσεις του Μακιαβέλι περί συνωμοσιών οι Holler και Klose-Ullman σχεδίασαν ένα μαθηματικό μοντέλο περί εμπλοκής σε συνωμοσία, το οποίο ονόμασαν “Το Παιχνίδι Συνωμοσίας του Μακιαβέλι”. Σε αυτό το μοντέλο ένας λογικός συνωμότης θα σχεδίαζε μια συνωμοσία εάν η αναμενόμενη χρησιμότητα της από το να τη σχεδιάζεις είναι τουλάχιστον τόσο μεγάλη όσο η αναμενόμενη χρησιμότητα από το να μην την σχεδιάζεις. Δηλαδή:

R*ui + (1-R)*ui>ui

όπου ui είναι μια οποιαδήποτε χρησιμότητα, R είναι η πιθανότητα επιτυχίας αυτού του σχεδίου, 1-R είναι η πιθανότητα αποτυχίας του σχεδίου.

Στη συνέχεια μπορεί να δημιουργηθεί ένας πίνακας με 4 πιθανά σενάρια για 2 παίκτες, τον Συνωμότη και τον Άρχοντα:

Ο Άρχων Υ
Έχει τον έλεγχο Δεν έχει τον έλεγχο
Ο Συνωμότης Χ Με σχέδιο Α Β
Χωρίς σχέδιο Γ Δ

 

Ο Συνωμότης κερδίζει στο σενάριο Β και χάνει στο Γ; Αντίστροφα, ο Άρχων κερδίζει στο σενάριο Γ αλλά χάνει στο Β; Τι γίνεται στα σενάρια Α και Δ; Για το λόγο αυτό εμπλέκονται τα μαθηματικά των παιγνίων όπως η Ισορροπία του Νας. Υποθέτουμε ότι ο κάθε παίκτης γνωρίζει τις στρατηγικές ισορροπίας που θα ακολουθήσουν οι υπόλοιποι παίκτες και κανένας παίκτης δεν έχει να κερδίσει τίποτα αν αλλάξει μόνο τη δική του στρατηγική.

Έτσι λοιπόν η πιθανότητα να κερδίσει ο Συνωμότης επιλέγοντας να έχει σχέδιο είναι

Χ= (Δ-Γ)/(Α-Β-Γ+Δ)

Και η πιθανότητα να κερδίσει ο Άρχων επιλέγοντας να έχει τον έλεγχο είναι

Υ= (Δ-Β)/(Α-Β-Γ+Δ)

Αρκετά όμως με τα μαθηματικά, υποθέτω ότι τελικά οι συνωμότες πρέπει ξέρουν πολύ καλά τα μαθηματικά των παιγνίων και του κέρδους, ενώ οι συνωμοσιολόγοι μπορεί να μη γνωρίζουν καν μαθηματικά.

Ο Lewantdowsky πρόσφατα ανέπτυξε 7 αναγνωριστικά σημεία για να μπορέσει κάποιος να εντοπίσει την αστήρικτη θεωρία συνωμοσίας μέσα από πραγματικά και φανταστικά στοιχεία (facts & fiction). Μάλιστα έφτιαξε μια διασκεδαστική ακροστιχίδα CONSPIR (Contradictory ideas, Overriding suspicion, Nefarious intent, Something must be wrong, Persecuted victim, Immune to evidence, Reinterpreting randomness):

  1. Αντιφατικές ιδέες: Πρόκειται για ιδέες ή αποδείξεις που έρχονται σε σύγκρουση μεταξύ τους αλλά γίνονται μέρος της θεωρίας παρά το γεγονός ότι εάν το ένα ήταν αληθινό, το άλλο θα ήταν αναγκαστικά ψευδές.
  2. Υπερισχύει η υποψία: Άτομα που πιστεύουν πλήρως ότι η θεωρία συνωμοσίας θα υποβαθμίζεται πάντα στις επίσημες πηγές, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο ή την αξιοπιστία της πηγής.
  3. Επικίνδυνη πρόθεση: Οι ισχυρές δυνάμεις που υποτίθεται ότι βρίσκονται πίσω από αυτές τις συνωμοσίες έχουν πάντα ένα κακόβουλο κίνητρο πίσω από τις πράξεις τους.
  4. Κάτι πρέπει να είναι λάθος: Η νοοτροπία συνωμοσίας επιτρέπει στους πιστούς να εξακολουθούν να πιστεύουν τη θεωρία, επειδή πιστεύουν ότι “κάτι πρέπει να είναι λάθος”, ακόμη και όταν ένα τεκμήριο αποδεικνύεται αναληθές ή παρουσιάζονται νέα δεδομένα.
  5. Διωκόμενο θύμα (ή αποδιοπομπαίος τράγος): Όταν ένας υποτιθέμενος πληροφοριοδότης αποδεικνύεται ψεύτης, ο συνωμοσιολόγος πιστεύει ότι η εξουσία προσπαθεί να δυσφημίσει το μήνυμά του.
  6. Ανοσία σε αποδεικτικά στοιχεία: Παρόμοια με το διωκόμενο θύμα, κάθε απόδειξη που έρχεται σε αντίθεση με τη θεωρία συνωμοσίας ερμηνεύεται ως ο μηχανισμός που έχει η εξουσία να καταπνίξει το μήνυμά του με δυσφήμιση της θεωρίας.
  7. Ερμηνεία του τυχαίου: Άσχετα γεγονότα που δεν έχουν καμία σχέση με τη θεωρία συνωμοσίας θα ερμηνευθούν σαν να είναι αλληλένδετα και να σχετίζονται με τη συνωμοσία.

Ο Νόαμ Τσόμσκι αντιπαραβάλλει τη συνωμοσιολογία με τη θεσμική ανάλυση, η οποία εστιάζει κυρίως στη δημόσια εικόνα γνωστών θεσμών, όπως αυτή καταγράφεται σε δημόσια έγγραφα, επιστημονικά άρθρα και μέσα μαζικής ενημέρωσης. Αν αναλυθεί το σύστημα λειτουργίας μιας πολυεθνικής εταιρείας που προσπαθεί να μεγιστοποιήσει το κέρδος και το μερίδιο της αγοράς, αυτό δεν είναι θεωρία συνωμοσίας, είναι ανάλυση των θεσμών. Η αντιμετώπιση μιας κατάστασης ή ενός γεγονότος ως “θεωρία συνωμοσίας” μπορεί να έχει σκοπό να αποθαρρύνει τη θεσμική ανάλυση, που είναι η επιστημονική προσέγγιση. Ο Τσόμσκι χρησιμοποιεί επίσης τον όρο “κατασκευή της συναίνεσης” για το ρόλο των ΜΜΕ στη χειραγώγηση του κοινού και την εξάρτηση από την πολιτική και οικονομική εξουσία. Η συναίνεση αυτή των ΜΜΕ με την εξουσία, η οποία δεν είναι παράδοξο φαινόμενο, έχει χαρακτηριστικά συνωμοσίας αλλά απέχει πολύ από το να είναι θεωρία συνωμοσίας. Είναι ένας πραγματικός θεσμικός μηχανισμός, και ως εκ τούτου πιο σοβαρός και πιο επικίνδυνος. Παρακάτω παραθέτουμε τις 10 στρατηγικές χειραγώγησης από τα ΜΜΕ σύμφωνα με τον Τσόμσκι:

  1. Η στρατηγική της απόσπασης της προσοχής
  2. Η δημιουργία προβλημάτων και μετά η προσφορά λύσεων
  3. Η στρατηγική της σταδιακής εφαρμογής μιας αλλαγής
  4. Η στρατηγική της αναβολής μέχρι να γίνει αναμενόμενη αλλαγή
  5. Η αντιμετώπιση του κοινού σαν αυτό να είναι παιδί
  6. Περισσότερη χρήση του συναισθήματος παρά της λογικής
  7. Η διατήρηση του κοινού στην άγνοια και στη μετριότητα
  8. Ενθάρρυνση του κοινού να είναι ικανοποιημένο με τη μετριότητα
  9. Η ενίσχυση της ατομικής ενοχής
  10. Γνωρίζοντας τα άτομα καλύτερα από ό,τι αυτά γνωρίζουν τους εαυτούς τους

Όσοι λοιπόν είστε επίδοξοι συντάκτες θεωριών συνωμοσίας για τον κορονοϊό, τις οποίες θα δημοσιοποιήσετε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ή όπου αλλού ευκαιρείτε, τότε αυτές οι γραμμές θα σας βοηθήσουν να διατυπώσετε ορθά τα επιχειρήματα σας ή να εγκαταλείψετε τελείως το εγχείρημα. Διαβάζοντας αυτό το κείμενο ίσως καταλάβετε ότι υπάρχει κοινό που μπορεί να έχει μόρφωση και κριτική άποψη καλύτερη από τη δική σας. Στην καλύτερη περίπτωση δε θα γίνουν οπαδοί σας, ίσως και να σας αποθαρρύνουν φιλικά. Στη χειρότερη περίπτωση θα χρησιμοποιήσουν το νου και τη γνώση για να σας ξεφτιλίσουν δημοσίως.

Άσε λοιπόν τον κόσμο να εξαπατάται, εάν θέλει να τον εξαπατάτε (Mundus vult decipi, ergo decipiatur λατινική ρήση που αποδίδεται στον Πετρώνιο).

Πηγές

Aaronovitch, David (2010). Voodoo Histories: The Role of the Conspiracy Theory in Shaping Modern History. Riverhead. ISBN 978-1-59448-895-5.

Barkun, M. (2011). Chasing Phantoms: Reality, Imagination, & Homeland Security Since 9/11. Univ of North Carolina Press.

Bolle, F. and Y. Breitmoser (2009), “The Strategic Use of Secrets: Doubts About a Proposal of Schelling,”in: T. Airaksinen and Manfred J. Holler (eds), The Secrets of Secrets (Special issue of Homo Oeconomicus 26: 79-96), Munich: Accedo Verlag.

Burnett, T. (Ed.). (2005). Conspiracy encyclopedia. Chamberlain Bros. ISBN 1-59609-156-8

Campi Alessandro (2019), Machiavelli and Political Conspiracies: The Struggle for Power in the Italian Renaissance, Routledge, ISBN 9781138624108

Chomsky, N. (2002). Media control: The spectacular achievements of propaganda (Vol. 7). Seven Stories Press.

Holler, M., & Klose-Ullmann, B. (2019). Machiavelli’s Conspiracy Games Revisited. Munich Social Science Review, New Series, 2.

Lewandowsky, S. (2020, July 22). The Conspiracy Theory Handbook. Retrieved August 04, 2020, from https://www.climatechangecommunication.org/conspiracy-theory-handbook/

Machiavelli Nicolo (1512-1517), Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, Λόγος επί των δέκα πρώτων βιβλίων του Τίτου Λίβιου, 3 τομ., in: Chr. E. Detmold  (1882), Vol. 2: 93-431 (quoted as Discourses).

Popper, K. R. (1957). The open society and its enemies: The high tide of prophecy: Hegel, Marx, and the aftermath (Vol. 2). Routledge & K. Paul.

Straker David (2014), Changing Minds: in Detail, Syque Publishing ISBN 9780993041600, changingminds.org

Walker, J. (2014). The United States of paranoia: A conspiracy theory. Harper Collins.

Wikipedia, Conspiracy theory, https://en.wikipedia.org/wiki/Conspiracy_theory