Απολογισμός 40 ετών στο λάδι και την ελιά, de profundis. 1η περίοδος 1980-1998

Τα δύο συνέδρια με θέμα την ποιότητα συμπύκνωναν τις βασικές μου κατευθύνσεις αυτών των 40 ετών: Επιστημονική γνώση, ανοιχτός δημοκρατικός διάλογος, ενότητα όλων των φορέων ιδιωτικών/συνεταιριστικών/κρατικών, εξωστρέφεια προς άλλες χώρες.

0

Ακριβώς πριν 40 χρόνια, μια ηλιόλουστη Δευτέρα 17 Ιανουαρίου 1980, έτρεχα με τη βέσπα μου να προλάβω να παρουσιαστώ να πιάσω δουλειά, σαν εργάτης-αποθηκάριος, στο παλιό εργοστάσιο της Ελαιουργικής στην παραλία της Ελευσίνας. (*α)

Το ταξίδι συνεχίζεται (*β) και ένα από τα πράγματα που έχω καταλάβει είναι ότι η ζωή είναι ένας μαραθώνιος, όπου πάντοτε υπάρχει ο κίνδυνος κάποια ανωτέρα βία να κόψει το νήμα πολύ νωρίτερα. Σημασία, όμως, έχει η διαδρομή, να τερματίσει κανείς με το κεφάλι ψηλά, αφήνοντας ένα αποτύπωμα χρήσιμο για τους επόμενους δρομείς.

Σήμερα, λοιπόν, θεωρώ υποχρέωσή μου να κάνω έναν μίνι απολογισμό επιλέγοντας βήματα-γεγονότα, που σημάδεψαν όχι μόνο και τόσο εμένα προσωπικά, αλλά επηρέασαν και επηρεάζουν την εξέλιξη του ελληνικού ελαιοκομικού τομέα.

Ο Τσώρτσιλ είχε πει ότι «Όσο πιο πολύ πίσω πάμε στο παρελθόν, τόσο πιο μακριά στο μέλλον μπορούμε να δούμε». Γι’ αυτό, σας παρακαλώ, μην περιφρονήσετε κάποιες παλιές ιστορίες που σήμερα μπορεί να φαίνονται κάπως βαρετές. Δεν είναι.

Αυτή η 40ετία συμπίπτει, άλλωστε, με τρείς κορυφαίες εξελίξεις:

α) Την ένταξή μας στην ΕΟΚ/ΕΕ και στην ΚΑΠ.

β) Τη σταθερή άνοδο της Ισπανίας, που έχει κατακτήσει την παγκόσμια ηγεμονία εκτοπίζοντας από την πρώτη θέση την Ιταλία, ενώ συνεχίζουν να συμβαίνουν εξαιρετικά κρίσιμες εξελίξεις στην παγκόσμια ελαιοκομική σκακιέρα.

γ) Η ελληνική ελαιοκομία βρίσκεται καθηλωμένη σε μια πορεία υποχώρησης και απαξίωσης, παραγωγικά και οικονομικά/εμπορικά με βασική αιτία τις αδυναμίες στο επίπεδο της θεσμικής οργάνωσης.

Δυστυχώς, πρόσωπα που σημάδεψαν την ελληνική ελαιοκομία δεν βρίσκονται πια εν ζωή ώστε να έχουμε τις δικές τους μαρτυρίες και μακάρι αυτό το «οδοιπορικό» να αποτελέσει κίνητρο ώστε να μιλήσουν κάποιοι από τους σήμερα υπάρχοντες.

Ακολουθούν 40 ιστορίες, που αντιστοιχούν στη σαραντάχρονη διαδρομή μου. Ας αρχίσουμε, λοιπόν.

Περίοδος 1η: 1980-1998

1) Το 1986 επί Γιώργου Κατσιφάρα, υπουργού Εμπορίου ΠΑΣΟΚ, μια αγορανομική διάταξη είχε απογειώσει τις πωλήσεις του εξαιρετικού παρθένου ΣΠΙΤΙΚΟ της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ, ενώ οι άλλες εταιρείες (ΕΛΑΪΣ, ΜΙΝΕΡΒΑ κ.λπ.) είχαν κάθετη πτώση. Τότε, τα (έξτρα) παρθένα έρχονταν από τις Ενώσεις Συνεταιρισμών απ’ όλη την Ελλάδα στο κεντρικό εργοστάσιο της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ στην Ελευσίνα, εκεί γινόταν ένα μίγμα (χαρμάνι, πατσάλιασμα) για το ΣΠΙΤΙΚΟ.

Υπέβαλα λοιπόν μία πρόταση και μικρή μελέτη, να τυποποιεί η κάθε Ένωση Συνεταιρισμών στο δικό της εργοστάσιο (όλες διέθεταν) το δικό της ΣΠΙΤΙΚΟ με την ένδειξη Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών… (Κολυμβαρίου, Λακωνίας, Λέσβου, κ.ο.κ.) σαν μια δήλωση του τόπου προέλευσης και των ιδιαίτερων γευστικών χαρακτηριστικών του. Αυτό έγινε 7 χρόνια πριν από τον κανονισμό για τα ΠΟΠ/ΠΓΕ των οποίων όμως ήξερα λίγα πράγματα από την εφαρμογή τους στο κρασί, τα τυριά κ.λπ. της Γαλλίας.

Η ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ θα διατηρούσε τον κεντρικό ποιοτικό έλεγχο, τα logistics και το μάρκετινγκ, ενώ στην Ελευσίνα, που διέθετε μια υπερσύγχρονη ραφιναρία θα παραγόταν μόνο το ραφινέ/κουπέ/ριβιέρα  (το «αγνό», όπως παραπλανητικά λεγόταν τότε). Το μεγάλο κέρδος θα ήταν η ισχυροποίηση των δεσμών της τριτοβάθμιας ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ με τις β’ θμιες Ενώσεις μέλη της. Επίσης, η επέκταση των μεριδίων τους στα s/m αλλά και η εκπαίδευση των καταναλωτών στα ιδιαίτερα τοπικά και ποικιλιακά χαρακτηριστικά.

H πρότασή μου απορρίφθηκε, άνευ επαίνων, κατηγορήθηκα μάλιστα «εκ των έσω» ότι παίζω το παιχνίδι των ΕΑΣ σε βάρος της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ (η ίδια μομφή (!) επαναλήφθηκε το 2004 με τους ΟΕΦ).

Σήμερα, εκτός από την πορεία χρεωκοπίας και διάλυσης των περισσότερων ΕΑΣ, η ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ δεν υπάρχει, ενώ από τα υπερσύγχρονα εργοστάσια της Ελευσίνας και του Αγίου Κωνσταντίνου δεν έχουν μείνει ούτε τα τσέρκια στα παράθυρα και τις πόρτες, ούτε το brand ΣΠΙΤΙΚΟ, ούτε τίποτα, και, το χειρότερο, η έννοια του συνεργατισμού έχει περιπέσει σε πλήρη ανυποληψία.

2) Μερικά χρόνια αργότερα, συνεχίζοντας να είμαι απλός υπάλληλος της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ, μετέφερα στον πρόεδρό της Μανώλη Γαβαλά, μήνυμα πρόσκληση του προέδρου της ΕΛΑΪΣ και ΣΕΒΙΤΕΛ, Λέοντα Μελά, με τον οποίο είχαμε γνωριστεί συμμετέχοντας μαζί σε κάποιες επιτροπές της ΕΕ εκπροσωπώντας εκείνος τη βιομηχανία κι εγώ τους παραγωγούς-συνεταιρισμούς.

Η συνάντηση πράγματι έγινε και κατέληξε σε ναυάγιο. Δεν ήμουν παρών κι έχω ακούσεις διάφορες εκδοχές. Πάντως, αν είχε γίνει δεκτή η πρόταση του Λέοντα Μελά, να μπει ένα φρένο στα «πανωγραψίματα», της «ενίσχυσης στην παραγωγή» των ελαιοπαραγωγών και παράλληλα της «ενίσχυσης στην κατανάλωση» των τυποποιητών/βιομηχάνων, το μέλλον του ελληνικού ελαιολάδου θα ήταν διαφορετικό. Η «ενίσχυση στην κατανάλωση» ήταν ένα τσουνάμι αθέμιτου ανταγωνισμού που διέλυσε την εγχώρια βιομηχανία (σήμερα δεν τυποποιεί ούτε 15.000 τόνους από τους 190.000 που κάποτε έφτασε να δηλώνει) ενώ και η «ενίσχυση στην παραγωγή» αποτέλεσε την εύκολη λύση που διέφθειρε τον παραγωγικό ιστό. Αρκεί, να δει κανείς τα ακριβώς αντίστροφα παραδείγματα της Ισπανίας.

3) Πολύ αργότερα, ο εκτελεστικός διευθυντής και «ισχυρός ανήρ» του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιοκομίας (IOC), Faousto Luchetti, είχε ζητήσει από τον Λέοντα Μελά να του στείλει κάποιον Έλληνα να στελεχώσει τις υπηρεσίες του IOC στη Μαδρίτη. O Λέων Μελάς με ρώτησε, συμφώνησα να πάω, όπως συμφώνησε και ο Luchetti με τον οποίο άλλωστε γνωριζόμαστε καλά από την εποχή που έκανα το Stage στο τμήμα ελαιολάδου της Κομισιόν και εκείνος ήταν το Νο 2 υπό τον “αρχηγό” Gaetano Schiratti.

Μια ημέρα μου τηλεφωνεί ο Λέων Μελάς και μου λέει ότι την επόμενη θα πήγαινε στο Υπουργείο Εμπορίου (για περίεργους λόγους τη θέση μας στον IOC αποφάσιζε το Υπουργείο Εμπορίου και όχι το Γεωργίας) να το τακτοποιήσει. Το μεσημέρι εκείνης της ημέρας -16 Νοεμβρίου- άκουσα στο ραδιόφωνο ότι απεβίωσε από καρδιακή προσβολή ο Λέων Μελάς καθώς ανέβαινε τα σκαλοπάτια του Υπουργείου Εμπορίου στην Πλατεία Κάνιγγος. Αυτό που λένε «της μοίρας τα καμώματα»…

Σήμερα, κι εδώ και αρκετά χρόνια, στον υπηρεσιακό μηχανισμό του IOC «αλωνίζουν» Άραβες, Ισπανοί και Τούρκοι, ενώ κανένας Έλληνας υπουργός δεν φρόντισε να υπάρχει έστω και ένας Έλληνας υπάλληλος, έστω για δείγμα… Μάλιστα, ο διεθνής ρόλος του IOC συνεχώς ενδυναμώνεται, ενώ η ελληνική εσωστρέφεια συμπληρώνεται και με την απουσία -για πρώτη φορά μετά το 1981 – Έλληνα υπαλλήλου στο τμήμα ελαιοκομίας της Κομισιόν.

4) Γυρίζοντας το ρολόϊ πίσω, το 1984, πήρα την πρωτοβουλία και εκδώσαμε ως Γραφείο Σχέσεων με την ΕΟΚ της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ, μαζί με τον Γιώργο Μυρτάκη (που δυστυχώς έφυγε από τη ζωή πάρα πολύ νέος) και την Σοφία Ψαράκη, τα «Στατιστικά Στοιχεία για το Ελαιόλαδο και το Πυρηνέλαιο» (72 σελ.). Αποτέλεσε τη μοναδική για την εποχή εκείνη καταγραφή κάποιων πραγματικών στατιστικών στοιχείων όπως π.χ. των κοινοτικών επιδοτήσεων.

Γενικότερα, όλα αυτά τα χρόνια πήρα κι άλλες ανάλογες πρωτοβουλίες όπως π.χ. η «Στατιστική Ανασκόπηση του Ελαιοκομικού Τομέα» το 2004, (156 σελ.), στο πλαίσιο του προγράμματος ΟΕΦ της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ με επιστημονικό υπεύθυνο τον ΙΟΒΕ, και το 2017 με την «Εγκυκλοπαίδεια Ελαιοκομίας» (Κεφ. 35, σελ. 571-594).

Συνεχίζω να θεωρώ την έλλειψη αξιόπιστων στατιστικών στοιχείων -όπως διαθέτουν π.χ. οι Ισπανοί, και τώρα σιγά-σιγά και οι Ιταλοί- σαν ένα σύμπτωμα της παθογένειας που χαρακτηρίζει τον ελληνικό ελαιοκομικό τομέα, αποτέλεσμα όχι μόνο της έλλειψης οργάνωσης αλλά και των στρεβλώσεων από τις κοινοτικές επιδοτήσεις και τα «πανωγραψίματα». Και, προφανώς, χωρίς στατιστικά στοιχεία δεν μπορεί να υπάρξει και ελαϊκή πολιτική.

5) Η ένταξη της Ισπανίας και της Πορτογαλία (1/1/1986) στην τότε ΕΟΚ των 12 χωρών  συνοδεύτηκε από πολλές συζητήσεις όσον αφορά στις επιπτώσεις της. Γενικώς επικρατούσε μάλλον αισιοδοξία αν και προσωπικά διαφωνούσα –βλ. και τη διατριβή μου Olive Oil: The European Economic Community´s enlargement challenges the Community´s existing policies (Reading, 1983, σελ. 100)- διαβλέποντας τις αρνητικές επιπτώσεις στο κοινοτικό δίκαιο, αλλά και στις αγορές. Ήταν οι εποχή που η Ευρώπη φοβόταν ότι η ΚΑΠ θα έφερνε τις «λίμνες ελαιολάδου» και τα «βουνά βουτύρου». Τις επόμενες δεκαετίες ο τετραπλασιασμός της ισπανικής παραγωγής και η διαρκής αποδυνάμωση της ΚΑΠ, ΚΟΑ- Ελαιολάδου, μάλλον επιβεβαίωσαν τις τότε επιφυλάξεις μου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η διεύρυνση της ΕΟΚ/ΕΕ δεν ήταν αναπόφευκτη.

6) Έφυγα από την ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ το 1992 με τα πρώτα κίνητρα εθελουσίας εξόδου, τα οποία ήταν μεν ελάχιστα σε χρήματα, αλλά δεν μπορούσα να ζήσω χωρίς το μισθό που η ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ δε μπορούσε πια να εγγυηθεί υπό το βάρος των συσσωρευμένων χρεών της. Οι περισσότεροι συνάδελφοι έφυγαν αργότερα με ισχυρότερα κίνητρα, αφού εξασφάλισαν θέσεις στο Υπουργείο και στον ΟΠΕΚΕΠΕ ενώ ορισμένοι έμειναν μέχρι το τέλος πήραν τις συντάξεις τους αξιοποιώντας και το πρόγραμμα ΟΕΦ (βλ. παρακάτω σημείο 21).

Είναι κάπως οξύμωρο στελέχη να υπερηφανεύονται σήμερα για τις ηγετικές θέσεις που κατείχαν τότε, μέχρι και την ημέρα του τελικού λουκέτου, σαν τον Έντουαρντ Σμιθ, που είχε στο βιογραφικό του την προϋπηρεσία του ως καπετάνιος του Τιτανικού.

Κάποτε παρότρυνα τον Μανώλη Γαβαλά -με τον οποίο κατά σύμπτωση πήγαμε την ίδια εποχή στην ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ-  να γράψει για τη ζωή του, αλλά δεν το έπραξε. Θα αποτελούσε μια πολύ χρήσιμη μαρτυρία. Ανεξάρτητα με τα όσα μπορεί να καταλογίσει κανείς στην ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ, η άποψή μου είναι ότι το ελληνικό ελαιόλαδο, και οι ελιές, χρειαζόταν και χρειάζονται μια ισχυρή πανελλαδική συνεταιριστική οργάνωση, με σωστή λειτουργία, υγιή οικονομικά και γνήσια εκπροσώπηση, σύμφωνα με τις πάγιες αρχές του συνεργατισμού.

7) Το πρώτο μου επιχειρηματικό εγχείρημα φεύγοντας από την ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ ήταν η έκδοση της Διαρκούς Ανασκόπησης Νομοθεσίας Ελαιολάδου (ΔΑΝΕ). Το αναφέρω σήμερα κυρίως λόγω του κυρίου Κώστα Τασούλα, σημερινού προέδρου της Βουλής, προέδρου, τότε, του Οργανισμού Προώθησης Εξαγωγών επί κυβέρνησης Κωνσταντίνου Μητσοτάκη πατρός. Έχω αναφερθεί κι άλλες φορές δημοσίως στο περιστατικό.

Ο Κώστας Τασούλας, αν και τελείως άγνωστοι μεταξύ μας, έκανε μια κίνηση ζωτικής σημασίας για την υποστήριξη της ΔΑΝΕ αγοράζοντας μέσω του ΟΠΕ ισάριθμους τόμους για τους τυποποιητές ΣΕΒΙΤΕΛ/ΕΣΒΙΤΕ/ΣΑΣΟΤΕ που συμμετείχαν τότε σε κάποιο πρόγραμμα προώθησης στις ΗΠΑ. Ευτυχώς πρόλαβα «στο τσάκ» να τους παραδώσω (650 σελίδες έκαστος σε ντοσιέ με κινητά φύλλα) και να πληρωθώ γιατί η κυβέρνηση έπεσε ξαφνικά λόγω Συμπιλίδη. Κι όταν μετά, σε ανύποπτο χρόνο, ρώτησα τον κύριο Τασούλα γιατί έκανε αυτή την κίνηση «γενναιοδωρίας» χωρίς κανένα αντάλλαγμα, μου έδωσε την εξής αδιανόητη (για τα ελληνικά δεδομένα) απάντηση (που δεν την άκουσα ποτέ κι από κανέναν άλλον):

«Είχατε κάνει κύριε Ζαμπούνη μια δουλειά που κανονικά όφειλαν να την κάνουν το Υπουργείο, οι διάφοροι φορείς, τα πανεπιστήμια. Κι επειδή ήξερα ότι δεν επρόκειτο επιχειρηματικά να αμειφθείτε γι’ αυτό το χρήσιμο έργο σας, θεώρησα ότι ως εκπρόσωπος της πολιτείας όφειλα να σας ανταμείψω». Γι’ αυτό λοιπόν λέω ότι ο Κώστας Τασούλας είναι ο μόνος statesman, που εγώ τουλάχιστον γνώρισα στη ζωή μου. Ίσως, με δεύτερο, τον εκλιπόντα Αντρέα Κόρακα, στέλεχος της ΜΕΑ Βρυξελλών και Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου επί κυβέρνησης Σημίτη.

Από την ΔΑΝΕ μου έχει μείνει αναπάντητο το ερώτημα αν γινόταν να έχω κατοχυρώσει την πνευματική ιδιοκτησία, κάτι που τότε δεν πέρασε από το μυαλό μου. Ίσως έχασα την ευκαιρία να πλουτίσω εφ΄όρου ζωής γιατί το eur-lex της ΕΕ αρκετά χρόνια αργότερα αποτελούσε πιστή αντιγραφή της ακολουθώντας τους ίδιους κανόνες όλων λίγο-πολύ των ανάλογων νομικών κωδικοποιήσεων.

8) Έχοντας κάνει τα πρώτα δειλά βήματα με την ΔΑΝΕ -της οποίας ο λόγος ύπαρξης έπαψε να υπάρχει μετά το eur-lex της Κομισιόν- αποφάσισα να εκδώσω το Ελιά & Ελαιόλαδο, το μόνο ελληνικό έντυπο αποκλειστικά αφιερωμένο στα δύο «εθνικά μας προϊόντα». Η ίδρυσή του το 1997 εγκαινιάστηκε σε μια πολύ χαρούμενη γιορτή του λαδιού και της ελιάς στο ξενοδοχείο ΤΙΤΑΝΙΑ, από την οποία όμως δεν έλλειψαν λίγες μεν, αλλά ευδιάκριτες απουσίες. Σήμερα το Ελιά & Ελαιόλαδο, μετά από μια διακοπή 2013-2018 για λόγους -ας πούμε- ανωτέρας βίας βρίσκεται στο 94ο τεύχος του, πλησιάζοντας τις 8.000 σελίδες, έχει εξελιχθεί και σε ψηφιακό εκτός από έντυπο, ενώ από το 2011 έχουμε και το οlivenews.gr να καλύπτει την καθημερινή ενημέρωση, πλησιάζοντας τις 200.000 μοναδικές επισκέψεις το μήνα.

Στο Ελιά & Ελαιόλαδο είχα την τύχη να συνεργαστώ με σημαντικές προσωπικότητες, πραγματικούς δημοσιογράφους, όπως ο εκλιπών Χρήστος Λεμπέσης, ο Στέλιος Σαράντης, ενώ τις τοπικές ανταποκρίσεις κάλυπταν οι Κώστας Κοντοθανάσης (Μεσσηνία), Πέλλα Λασηθιωτάκη (Ηράκλειο) και Νίκος Μανάβης (Λέσβος). Αν φτάσουμε με το καλό τα 100 τεύχη τότε σας υπόσχομαι ένα μεγάλο αφιέρωμα με τα έξτρα & λαμπάντε αυτής της διαδρομής.

9) Με το Ελιά & Ελαιόλαδο πραγματοποιήσαμε το 2001 και το 2011 τα δύο μεγαλύτερα -στην ουσία τα μόνα- συνέδρια που έχουν γίνει στην Ελλάδα αφιερωμένα στον ελαιοκομικό τομέα. Διήμερης διάρκειας, με πλήθος ομιλητών, με σοβαρές διεθνείς συμμετοχές, με υπερκομματικές παρουσίες, με πλήθος κόσμου αλλά -και πάλι- και με ευδιάκριτες απουσίες, με πολύ γνώση που κατέθεσαν οι ομιλητές αλλά και με ανοιχτό διάλογο με τους συμμετέχοντες σύνεδρους, με προϋπολογισμό που το κάθε ένα έφτασε τις 150.000 € (πραγματικές), που καλύφθηκαν από την ΕΕ και χορηγίες ελληνικών επιχειρήσεων (τότε υπήρχαν…). Και τα δύο συνέδρια είχαν ως βασικό θέμα την ποιότητα. Μετά από τόσα χρόνια κρατάω στη μνήμη μου αυτά τα δύο διήμερα που συμπύκνωναν τις βασικές μου κατευθύνσεις αυτών των 40 ετών: Επιστημονική γνώση, ανοιχτός δημοκρατικός διάλογος, ενότητα όλων των φορέων ιδιωτικών/συνεταιριστικών/κρατικών, εξωστρέφεια προς άλλες χώρες.

10) Το 1998, στο πλαίσιο του 1ου Συμβουλίου Αγροτικής Πολιτικής (ΣΑΠ) που οργάνωσε επί Στέφανου Τζουμάκα το ΥΠΑΑ&Τ παίρνω την πρωτοβουλία και συγκεντρώνω σε ένα μικρό δωματιάκι του ξενοδοχείου που διεξάγεται το ΣΑΠ, τους εκπροσώπους όλων των φορέων του ελαιολάδου. Δυστυχώς, σφάλμα μου, παρέλειψα την επιτραπέζια ελιά. Η πρότασή μου είναι η ίδρυση ενός Εθνικού Συμβουλίου Ελαιολάδου. Ενώ όλοι οι υπόλοιποι συμφωνούν, σκοντάφτει στον -πανίσχυρο τότε- πρόεδρο της ΠΑΣΕΓΕΣ, Τζανέτο Καραμίχα (βλ. σχετικά στο 5ο τεύχος του Ελιά & Ελαιόλαδο). Σχεδόν την ίδια πρόταση έχω επαναλάβει στο τεύχος 68 και στο Κεφ. 38 σελ. 676, της Εγκυκλοπαίδειας Ελαιοκομίας: Το Ελαιόλαδο. Πέρασαν περισσότερα από 20 χρόνια και το κενό εθνικής πολιτικής παραμένει μια και η ίδρυση της Διεπαγγελματικής (ΕΔΟΕΕ, όπως και στη συνέχεια οι ΕΔΟΕ και ΔΟΕΠΕΛ) απέτυχαν να το καλύψουν.

…………..

(*α) Λίγες μέρες αργότερα ανακάλυψαν ότι ήμουν πτυχιούχος ΑΕΙ οπότε υποχρεωτικά «προβιβάστηκα» σε υπάλληλο, αν και με τον ίδιο μισθό (περίπου 1.200 δραχμές αν θυμάμαι καλά) και καθήκοντα. Στο εργοστάσιο -ένα κομψοτέχνημα παλιάς αρχιτεκτονικής- γνώρισα δύο από αυτές τις μεγάλες προσωπικότητες, που τόσο γρήγορα έφυγαν και οι δύο από τη ζωή και που τόσο πολύ μας έχουν λείψει. Εξαιρετικοί επιστήμονες χημικοί, αφοσιωμένοι στο ελληνικό λάδι, απίστευτα εργατικοί, ακλόνητα ηθικοί, και, κυρίως, καλοί Άνθρωποι.  Αναφέρομαι στους Χρήστο Πετράκη (μετά το κλείσιμο της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ βρέθηκε στο ΜΑΙΧ μια και δεν διέθετε η Ελλάδα τον φορέα εκείνο -όπως π.χ. το Instituto de la Grasa- που θα τον αξιοποιούσε) και Κώστα Βαννό (εκείνος μετά ίδρυσε το εργαστήριο της OLITECN, και μια υπόσχεση που έχω δώσει στον εαυτό μου είναι να μιλήσει δημοσίως η σύζυγός του Ειρήνη, χημικός και εκείνη, μητέρα των τριών τους παιδιών, για τα όσα συνέβησαν μετά τον θάνατο του Κώστα).  Ήμουν απίστευτα τυχερός γιατί εκεί στην Ελευσίνα μπορούσα  να τους «ανακρίνω» και να μαθαίνω χίλια δυό για το λάδι καθώς ήμουν τελείως στραβάδι. Πέρασαν δύο πολύ όμορφα ξένοιαστα χρόνια όμως δεν άντεχα, βαρέθηκα και τη δουλειά /απραξία του αποθηκάριου και το καθημερινό -και Σάββατα- πήγαινε έλα 50 χλμ. με το βεσπάκι. Ζήτησα μια άδεια άνευ αποδοχών για μεταπτυχιακά, δεν μου την έδωσαν, οπότε παραιτήθηκα χωρίς αποζημίωση και πήγα στο Reading, που φημιζόταν για τη σχολή Αγροτικής Οικονομίας. Ένα από τα μεγάλα λάθη της ζωής μου ήταν που δεν συνέχισα μέχρι τέλος για διδακτορικό, όμως τα οικονομικά προβλήματα ήταν πιεστικά και κυρίως η αβεβαιότητα τι θα έκανα μετά αφού η ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ με είχε απολύσει. Το αστείο είναι ότι όταν επέστρεψα η ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ -αμετανόητος εγώ να υπηρετήσω το συνεταιριστικό κίνημα- όχι μόνο με επαναπροσέλαβε αλλά βρέθηκα στα κεντρικά, στην οδό Πειραιώς, εκεί που όποτε περνάω μαυρίζει η καρδιά μου βλέποντας το ερείπιο που κατάντησαν, και μάλιστα σε επιτελική θέση στο Γραφείο ΕΟΚ/ΕΕ. Ο Μανώλης Γαβαλάς ήξερε να διακρίνει…

(*β) Το ταξίδι (θα) συνεχίζεται για διάφορους λόγους. Πρώτον, γιατί άμα σταματήσω να εργάζομαι θα πάθω κατάθλιψη, ειδικά τώρα την εποχή του κορωνοϊού. Και, δεύτερον, γιατί ανήκω στους +350.000 που έχουμε υποβάλλει τα χαρτιά μας και είναι άγνωστε αν και πότε θα πάρουμε έστω τη μειωμένη όσων συνεχίζουν να εργάζονται.  Οπότε συνεχίζω και βλέπουμε… Το μόνο που εύχομαι είναι να καταλάβω μόνος μου έγκαιρα πότε δεν αντέχουν τα πόδια και το μυαλό ώστε να αποσυρθώ με τη θέλησή μου με αξιοπρέπεια.

Φωτογραφία του 2011 στο φυτώριο του Γιώργου Κωστελένου από τον Βαγγέλη Ζαββό (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ).

(Η συνέχεια του ταξιδιού την άλλη εβδομάδα με τα βήματα 11-20)