Απολογισμός 40 ετών στο λάδι και στην ελιά (Μέρος 4°, 25-40).

0

Συνεχίζουμε και ολοκληρώνουμε σήμερα τις 40 ιστορίες που έγραψα με αφορμή τα 40 χρόνια που έκλεισα εργαζόμενος συνεχώς και αποκλειστικά στον ελαιοκομικό τομέα (βλέπε 1-10, 11-20, 21-24).

25) Την εποχή εκείνη 2004/2005 έγινε μια αναθεώρηση της ΚΑΠ με σοβαρές τροποποιήσεις για την ΚΟΑ ελαιολάδου. Ουσιαστικά όλες οι επιδοτήσεις – στον παραγωγό και στον τυποποιητή- καταργήθηκαν και αυτά τα ποσά σχημάτισαν έναν κουμπαρά 555 εκ. € ετησίως «ενιαίας ενίσχυσης», που δίνονταν πια σύμφωνα με τα «ιστορικά δικαιώματα» του κάθε παραγωγού. Με πρωτοβουλία ενός μεγάλου φίλου και γνώστη της ελληνικής ελαιοκομίας, του Jean- Marc Gazages, που δυστυχώς «έφυγε» από τη ζωή πολύ νέος, ειδικά για το ελαιόλαδο (και τις επιτραπέζιες ελιές) ο κοινοτικός κανονισμός έδινε τη δυνατότητα στην κάθε χώρα-μέλος να αποφασίσει αν θα δώσει όλη την ενίσχυση, το 100%, στην αποσυνδεδεμένη ενίσχυση ή αν θα έδινε το 60% και το υπόλοιπο 40% με κριτήρια που θα έθετε η ίδια η χώρα, όπως π.χ. περιφερειοποίηση σε περιοχές μειονεκτικές, νησιωτικές κλπ., σε μικρούς παραγωγούς, με ποιοτικά κριτήρια ΠΟΠ/ΠΓΕ, βιολογικά κλπ. Επρόκειτο για μια φωτογραφία-δώρο στην Ελλάδα. Κι όμως αυτό το δώρο το πετάξαμε στα σκουπίδια γιατί αποφασίσαμε το 100% του δημοσιονομικού φακέλου για το λάδι να δοθεί με την αποσυνδεδεμένη ενιαία ενίσχυση. Έτσι καταργήθηκε κάθε δυνατότητα ελαϊκής αναπτυξιακής πολιτικής και αντί γι’ αυτήν νομιμοποιήθηκαν και μονιμοποιήθηκαν τα “πανωγραψίματα” του παρελθόντος αποτυπωμένα στα «ιστορικά δικαιώματα».

Ίσως αυτή η απόφαση επηρέασε αρνητικά όσο καμία άλλη τις εξελίξεις των επομένων ετών, μέχρι και σήμερα. Προσπάθησα επί πολλούς μήνες, κάποια στιγμή σε μια συνέλευση της ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗΣ με τις Ενώσεις αποφάσισαν υπέρ του 60:40, όμως στη συνέχεια τόσο η ΠΑΣΕΕΓΕΣ/ΓΕΣΑΣΕ, δηλαδή το ΠΑΣΟΚ, όπως η ΝΔ που μόλις είχε γίνει κυβέρνηση (Ευ. Μπασιάκος) αποφάσισαν υπέρ του 100% ενώ ο ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΣ ελάχιστα ασχολούνταν με τα αγροτικά και το ΚΚΕ ήταν προσκολλημένο να καταγγέλλει την ΕΕ των μονοπωλίων ώστε να ασχοληθεί με τέτοιες «λεπτομέρειες».

26) Το πρόβλημα του μικρού και κατατεμαχισμένου κλήρου είναι γνωστό, από ορισμένους μάλιστα θεωρείται το πιο σοβαρό που κατατρύχει την ελληνική ελαιοκομία. Ωστόσο πότε δεν συζητήθηκε σοβαρά ώστε να ληφθούν οι απαραίτητες, όχι εύκολες, αποφάσεις. Πάντως, κατά καιρούς και με διάφορες ευκαιρίες έχω προτείνει:

α) Μια ήπια πολιτική κινήτρων ώστε να αναλαμβάνουν τη διαχείριση των ελαιώνων, ειδικά των ετεροεπαγγελματιών που ζουν μακριά στα αστικά κέντρα, όχι κάποιοι ντόπιοι παραγωγοί με τη μέθοδο των λεγόμενων «μισακών» αλλά οι συνεταιρισμοί ή ακόμη και κάποιες σοβαρές επιχειρήσεις, οι οποίες θα εξασφάλιζαν την τήρηση ορθών πρακτικών (άρα βελτίωση της ποιότητας και της ποσότητας) με αποτέλεσμα οι ελαιώνες να συντηρούνται σωστά και οι ιδιοκτήτες τους να εισπράττουν υψηλότερες ανταποδόσεις.

β) Την υιοθέτηση του κληρονομικού δικαίου άλλων χωρών που απαγορεύουν την κατάτμηση της αγροτικής γης μεταξύ πολλών κληρονόμων.

27) Αν με ρωτήσετε ποιο είναι το μέτρο εκείνο που θα άλλαζε την επικρατούσα κατάσταση στην πρωτογενή παραγωγή (ελαιοκαλλιέργεια), αυτό είναι η αναβάθμιση των γεωτεχνικών των Γεωργικών Εφαρμογών (Agricultural Extension). To μοντέλο υπάρχει στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες, όπου οι γεωπόνοι βρίσκονται όχι μόνο «στα γραφεία» αλλά και στα «χωράφια» δίπλα στους παραγωγούς (βλ. Εγκυκλοπαίδεια σελ. 652). Πρόκειται γι αυτό που ζητάει μια ελαιοπαραγωγός από τη Μεσσηνία, η κυρία Μαρία Μυλωνά, όταν λέει «Δεν θέλω επιδοτήσεις, θέλω κατάρτιση, μόρφωση, ενημέρωση». Είναι αυτό που παρακολούθησα στον συγχωρεμένο τον πατέρα μου και τη γενιά των συναδέλφων του, που ανοικοδόμησαν την ελληνική γεωργία και ύπαιθρο πάνω στα συντρίμμια του πολέμου, με γλίσχρους μισθούς, με ελάχιστα μέσα στη διάθεσή τους, με κατεστραμμένες τις υποδομές, αλλά με όπλα τη δική τους αφοσίωση στο καθήκον, την εμπιστοσύνη και σεβασμό των αγροτών, και την υποστήριξη της ηγεσίας του Υπουργείου Γεωργίας έως ότου η δικτατορία του 1967 διέλυσε την Υπηρεσία για να κόψει τον ομφάλιο λώρο του αγρότη με τους επιστήμονες ώστε να μείνουν έρμαιο στην καθεστωτική προπαγάνδα.

28) Κι αν με ρωτήσετε ποιο θα ήταν το ένα και μοναδικό μέτρο που θα μπορούσε να αλλάξει την κατάσταση στον τομέα του ελαιολάδου, είναι αυτό που εδώ και πολλά χρόνια έχω ονομάσει «το πεντόλιτρο του παραγωγού» (βλ. π.χ. την Εγκυκλοπαίδεια, σελίδα 657). Όμως, καμία πολιτική ηγεσία δεν είναι διατεθειμένη να το συζητήσει, οι τυποποιητές για δικούς τους λόγους είναι αντίθετοι, ενώ και μια μεγάλη αναλογία των παραγωγών βολεύεται με τον 16κιλό ανώνυμο «τενεκέ», οπότε η ζωή συνεχίζεται.

29) Αν και όχι τόσο σημαντικό όσο «το πεντόλιτρο του παραγωγού», ωστόσο, ένα άλλο μέτρο, το οποίο επίσης θα προσέφερε υπεραξία στο ελαιόλαδο είναι η υποχρεωτική χρήση μικρών επώνυμων συσκευασιών στη μαζική εστίαση (HORECA). Και γι’ αυτό το θέμα έγραψα και ξαναέγραψα, πήρα και κάποιες πρωτοβουλίες, όμως ακόμη και όταν έγινε νομικά υποχρεωτικό –έστω και  έσχατοι στην Μεσογειακή ΕΕ- ωστόσο στην πράξη ελάχιστα εφαρμόστηκε. Να σημειώσω ότι δεν είναι μόνο το ελαιόλαδο αλλά και οι επιτραπέζιες ελιές όπου θα έπρεπε να μιμηθούμε το ισπανικό παράδειγμα, που σε κάθε μπαράκι με το που θα καθίσει ο πελάτης θα του προσφέρουν σε ένα πιατάκι λίγες ισπανικές ελίτσες. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο που η Ισπανία έχει τετραπλάσια κατά κεφαλήν κατανάλωση από την Ελλάδα.

30) Από τα πρώτα τεύχη του Ελιά & Ελαιόλαδο, το 1997, οι καθηγητές Χημείας Τροφίμων στο ΑΠΘ, Μαρία Τσιμίδου και Δημήτρης Μπόσκου γράφουν για τη σημασία των ησσόνων χαρακτηριστικών, δηλαδή των (πολυ)φαινολών και ότι πρέπει να αναγράφεται στην ετικέτα η περιεκτικότητα του έξτρα παρθένου ελαιολάδου. Πράγματι, αυτό επιτράπηκε πολύ αργότερα το 2012. Δεν προλάβαμε να χαρούμε γιατί από τη στιγμή που τα επιστημονικά ζητήματα μπερδεύτηκαν με το marketing και το οικονομικό κέρδος άρχισαν στην Ελλάδα τα παρατράγουδα και οι διαμάχες. Πήρα το 2015 την πρωτοβουλία και διεξήχθη μια ανοικτή συζήτηση στρογγυλής τραπέζης μεταξύ των τεσσάρων επιστημόνων και του ΕΦΕΤ, φάνηκε πως επήλθε συνεννόηση μεταξύ τους, όμως η συνέχεια δεν επιβεβαίωσε τις ελπίδες εκείνες και το ζήτημα παραμένει, δυστυχώς, ανοιχτό.

31) Αν παρακολουθήσει κανείς διαχρονικά (βλ. κανονισμό 2568/1991) την εξέλιξη της κατάταξης και των ποιοτικών χαρακτηριστικών των ελαιολάδων -πράγμα που καθορίζει και τον εμπορικό ανταγωνισμό- θα διαπιστώσει ότι ο πήχυς των απαιτήσεων συνεχώς ανεβαίνει και τα κριτήρια αυστηροποιούνται. Παράλληλα, και οι πιο ενδιαφέρουσες αγορές υιοθετούν στις σχέσεις B2B ανάλογα κριτήρια.

Βλέποντας λοιπόν αυτές τι εξελίξεις προσπάθησα κατά καιρούς να πείσω ότι πρέπει να προετοιμαστούμε εθελοντικά υιοθετώντας αυτά τα αυστηρότερα πρότυπα διαχωρίζοντας την κατηγορία του εξτρίσιμου (ή premium) εξαιρετικού παρθένου. Και ενώ η ίδια η καθημερινή εμπορική πραγματικότητα βαδίζει σταθερά με γρήγορους ρυθμούς προς αυτή την κατεύθυνση οι αντιδράσεις από πολλές και διάφορες πλευρές είναι τόσο έντονες, που σε συνδυασμό με τη γενική ανοργανωσιά του τομέα, αυτό που διαπιστώνει κανείς είναι ότι το περίφημο πλεονέκτημα της «ποιότητας» καθημερινά χάνεται, ή τουλάχιστον ότι αδυνατίζει συνεχώς.

32) Το 2006 (τεύχος 51) ξεκίνησε το Ελιά & Ελαιόλαδο μια πρωτοπόρα πρωτοβουλία, τις «Ελαιογευσιγνωσίες». Σε κάθε τεύχος παίρναμε από τα σούπερ μάρκετ 4 τυχαία δείγματα έξτρα παρθένων τυποποιημένων ελαιολάδων τα οποία μετά από τυφλή (χωρίς να ξέρουν τις επωνυμίες) γευσιγνωσία αξιολογούσαν οι κορυφαίες/κορυφαίοι (και μοναδικοί) γευσιγνώστες της εποχής. Ο αείμνηστος Κώστας Βαννός, οι κυρίες Έφη Χριστοπούλου, Μαρία Λαζαράκη, Αλίκη Γαλή κ.ά.

Σε σύγκριση με όλους του άλλους διαγωνισμούς, από τον αδιάβλητο Mario Solinas του IOC μέχρι και τους ιδιωτικούς κερδοσκοπικούς, που αυξάνονται και πληθύνονται, αυτό που κάναμε ήταν πολύ πιο αντικειμενικό και χρήσιμο για τον καταναλωτή. Εμείς διαλέγαμε τα λάδια από τα ράφια των σούπερ, όπως οι καταναλωτές, και όχι οι διαγωνιζόμενοι που εκείνοι θα στείλουν στους διαγωνισμούς ένα δείγμα από μια παρτίδα, άγνωστο αν και πόσο αντιπροσωπευτική. Δεν ακολουθούσαμε το αυστηρό τυπικό των κανόνων του IOC αλλά ήταν πιο ελεύθερα, όπως το κρασί, που άλλωστε μου έδωσε την αρχική έμπνευση. Φυσικά, τα αποτελέσματα σε ορισμένους δεν άρεσαν και τα αμφισβητούσαν, όμως δεν προχώρησαν παραπέρα γιατί ήξεραν ότι τα κίνητρα όλων μας ήταν πεντακάθαρα και οι γευσιγνώστες/κριτές υπεράνω πάσης υποψίας.

Τελικά, τα αποτελέσματα ήταν τόσο απογοητευτικά, -ο συνολικός μέσος όρος βαθμολόγησης ήταν 6,46 με άριστα το 9, ενώ το ένα τρίτο περίπου των δειγμάτων υποβιβάστηκε κάτω του έξτρα παρθένου που δήλωνε στην ετικέτα του- ώστε οδηγήθηκα στην απόφαση να διακόψω αυτή την ενασχόληση.

Σημ. Οι Ελαιογευσιγνωσίες ξανάρχισαν στο τεύχος 94 και ήδη έχω δεχθεί από ορισμένες πλευρές σκληρότατη κριτική και απαξιωτικά σχόλια. Τους/τις πληροφορώ ότι ευπρόσδεκτη κάθε πρόταση βελτίωσης, όμως οι Ελαιογευσιγνωσίες θα συνεχιστούν.

33) Έχω αποκαλέσει το πυρηνέλαιο σαν τον μακρινό και παρεξηγημένο εξάδελφο του ελαιολάδου. Όχι μόνο δεν αποτελεί πηγή ρύπανσης -εφόσον φυσικά τα πυρηνελαιουργεία εφαρμόζουν τις προβλεπόμενες περιβαλλοντικές διατάξεις- αλλά αντιθέτως αποτελεί τον απαραίτητο οικολογικό σταθμό που απορροφά και αξιοποιεί τον πυρήνα, δύο ή τριών φάσεων, το αναπόφευκτο παραπροϊόν των ελαιοτριβείων. Συγχρόνως το πυρηνέλαιο αποτελεί ένα φυτικό έλαιο, μια λιπαρή ουσία, με πολλαπλές μαγειρικές χρήσεις, είτε για το τηγάνισμα -ιδανικό όπως λένε οι επιστήμονες διατροφολόγοι- είτε για τη μαγειρική. Μάλιστα, από άποψη τιμής μπορεί θαυμάσια να υποκαθιστά τα σπορέλαια γιατί, κακά τα ψέμματα, πόσα νοικοκυριά αντέχουν να τηγανίζουν με παρθένο ελαιόλαδο; Γι’ αυτό πολλές φορές έχω προσπαθήσει να προβάλλω τις αρετές του πυρηνελαίου και να το συμπεριλάβω σε κάποιες δράσεις κι αυτό που έχω διαπιστώσει με αρκετή έκπληξη είναι ότι παραμένει ένα προϊόν άγνωστο στο ευρύ καταναλωτικό κοινό.

34) Μία από τις χειρότερες εμπειρίες αυτών των 40 ετών ήταν η επίθεση που δέχθηκα με αφορμή τη διαφωνία μου για τα επεξεργασμένα κρέατα. Δεν θέλω να δώσω έκταση εδώ, εξάλλου η υπόθεση είναι σε εξέλιξη και υπερβαίνει την αφύσικη συμπόρευση του ΣΕΒΙΤΕΛ (και όχι μόνο) με τον ΣΕΒΕΚ. Δηλαδή του ελαιολάδου, της βάσης της υγιεινής Μεσογειακής διατροφής, με τα επεξεργασμένα κρέατα, ευρισκόμενα στην προς αποφυγή κορυφή της πυραμίδας της Μεσογειακής Διατροφής, καρκινογόνα σύμφωνα τουλάχιστον με μελέτες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

35) Το 2011 βλέποντας ότι η ψηφιακή ενημέρωση θα μας δίνει τη δυνατότητα της καθημερινής επικοινωνίας με το αναγνωστικό κοινό του Ελιά & Ελαιόλαδο, προχωρήσαμε στην ίδρυση της ιστοσελίδας Olivenews.gr. Η αμεσότητα επικοινωνίας αποδείχθηκε πολύ σημαντική για ζητήματα επικαιρότητας, π.χ. τις τιμές της αγοράς, ενώ το κοινό που είναι εξοικειωμένο με αυτά τα Μέσα, συνεχώς αυξάνει. Σήμερα διαπιστώνω ότι έχω μπροστά μου ένα μεγάλο κοινό -τον Δεκέμβριο και Ιανουάριο κινηθήκαμε στις 150-200 χιλιάδες επισκέψεις μηνιαίως, γεγονός που σίγουρα με χαροποιεί αλλά και με προβληματίζει για τη μεγάλη ευθύνη τι γράφουμε κάθε ημέρα και τι απήχηση μπορεί να έχει.

36) Κατά καιρούς έχω γράψει κάποια βιβλία και κεφάλαια, συνεισφορές σε βιβλία άλλων, όπως το Olive Oils from Greece, (στο Olive Oil Sensory Science, των Monteleone E,
Langstaff S.), στο Extra Virginity του Tom Mueller, το Olive Oil in the World Market, (στο Olive Oil, Chemistry and Technology), και το Αναθεώρηση της ΚΟΑ ελαιολάδου – Το βιολογικό ελαιόλαδο, (για το Υπ. Γεωργίας).

Αξέχαστη θα μου μείνει η δουλειά αρκετών μηνών στη Λέσβο, που κατέληξε σε ένα όμορφο φυλλάδιο για την προβολή του ελαιολάδου, της ιστορίας του (σαπωνοποιεία, πυρηνελαιουργεία), της ποιότητάς του. Αν και μεταφράστηκε μέχρι και στα Γιαπωνέζικα, τελικά δεν ξέρω πόσο αξιοποιήθηκε.

Επίσης θέλω να σταθώ σε μια μελέτη/έρευνα (“Η ελληνική αγορά ελαιολάδου”) που έγραψα για τον ΙΟΒΕ το 2001, ορισμένα συμπεράσματα της οποίας, ειδικά σε ό,τι αφορά στο τυποποιημένο ελαιόλαδο, θα μπορούσαν να έχουν αξιοποιηθεί καλύτερα.

Ίσως η πιο ωραία και ευχάριστη δουλειά που έχω κάνει αποτέλεσε το βιβλίο για την ελαιοκομία της Ηπείρου (το 2014, 144 σελίδες). Γνώρισα καλούς ανθρώπους κι εκεί συνειδητοποίησα το «Τι παράγεις πατριώτη;», την ανάγκη δηλαδή να γεμίσει η χώρα με τοπικές πρωτοβουλίες που θα συνενώνουν την πρωτογενή παραγωγή, τη μεταποίηση, την εμπορία και τους επιστημονικούς φορείς. Αργότερα, το 2015 παρουσιάσαμε το βιβλίο και στην Αθήνα με εισηγητές δύο πάνελ, το πρώτο από πολιτικούς (Μάρκος Μπόλαρης, Υφ. ΑΑΤ, Κώστας Τασούλας, ΝΔ, Στέφανος Τζουμάκας, ΠΑΣΟΚ, Κασαπίδης Γιώργος, ΝΔ, Βασίλης Τσίρκας, ΣΥΡΙΖΑ) και το δεύτερο από «τεχνοκράτες», αποτελούμενο από τον καθηγητή, συν-συγγραφέα του βιβλίου, Γιώργο Μάνο, τους καθηγητές Γιάννη Τσιρογιάννη, Τάσο Γάτσιο, Παντελή Μπαρούχα, τον Νίκο Κολιό, διευθυντή του τοπικού εργοστασίου της Intercomm και τον Βασίλη Παρόλα, διευθυντή του συνεταιρισμού Θεσπρωτίας και αντιπρόεδρο της COPA/COGECA.

37) Μια και βρισκόμαστε στα βιβλία, κορυφαίο έργο αποτέλεσε ο συντονισμός και η έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας Ελαιοκομίας: το Ελαιόλαδο. Εκδόθηκε το 2017, χάρις στη γενναιόδωρη χρηματοδότηση της ΓΑΙΑ Επιχειρείν και μάλιστα χωρίς κανένα προγενέστερο έλεγχο του περιεχομένου του βιβλίου. Τα 38 του κεφάλαια καλύπτουν (σχεδόν) όλη τη θεματολογία γεωπονίας, χημείας, διατροφής, οικονομίας, ελαϊκής πολιτικής, πολιτισμού, γραμμένα από σημαντικούς Έλληνες και ξένους επιστήμονες. Οι 680 σελίδες του εμπεριέχουν έναν τεράστιο πλούτο εκλαϊκευμένης γνώσης  σε μία ιδιαίτερα προσιτή τιμή.

38) Επακόλουθο της έκδοσης της Εγκυκλοπαίδειας και της αρχικής ώθησης/αισιοδοξίας ήταν η ίδρυση (2018) της Επιστημονικής Εταιρείας Εγκυκλοπαιδιστών Ελαιοκομίας (4Ε). Σε αυτήν συμμετέχουν πολλοί από τους συγγραφείς της αρχικής Εγκυκλοπαίδειας, ενώ με τους επιστήμονες που προστέθηκαν έφτασε αισίως τα 57 μέλη.

Παραμένουν ζητούμενα η συλλογικότητα -κόντρα στην ατομικότητα του ελληνικού DNA- αλλά και η στήριξη από την πολιτεία ή και από άλλους φορείς του ελαιοκομικού τομέα εφ’ όσον φυσικά αναγνωρίζουν τη σημασία της ύπαρξης μιας συγκροτημένες επιστημονικής κοινότητας με αποκλειστικό περιεχόμενο την ελαιοκομία.

39) Ποτέ δεν φοβήθηκα, αντιθέτως πάντοτε πίστευα στα θετικά της εξωστρέφειας, της επικοινωνίας και της συνεργασίας με τις άλλες ελαιοπαραγωγές χώρες. Το λαδάκι της ελιάς ανεξαρτήτως της χώρας προέλευσης, δεν παύει να αποτελεί μια μικρή σταγόνα στη μεγάλη λίμνη των ανταγωνιστικών σπορελαίων και μαργαρινών. Έτσι, λοιπόν, πήρα την πρωτοβουλία, προσπάθησα και τελικά πέτυχα να καθιερώσω μιας μορφής συνεργασία με τον ισπανικό εκδοτικό οίκο της Olimerca, τον διεθνή αναλυτή Juan Vilar, και, βλέπουμε…

40) Η ψηφιακή έκδοση του Ελιά & Ελαιόλαδο από το καλοκαίρι 2020 (Τεύχος 92) αποτέλεσε ένα ακόμη βήμα να αξιοποιήσουμε τις σύγχρονες τεχνολογίες προσεγγίζοντας ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, από νεώτερες ηλικίες, το οποίο “δένει” με την αναβάθμιση του Olivenews.gr.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Τι παράγεις πατριώτη;

Τον επίλογο δεν μπορώ να τον γράψω σήμερα. Γράφεται και θα γραφτεί από εμένα, από εσάς, από αυτούς που θάρθουν, στους οποίους πρέπει να μιλήσουμε με ειλικρίνεια αφήνοντάς τους τον δρόμο όσο γίνεται πιο καθαρό για το μέλλον αυτών των προϊόντων, που μάθαμε να αποκαλούμε “εθνικά μας προϊόντα”, της ελιάς και του λαδιού.

Φάληρο, 19 Φεβρουαρίου 2021

(Η φωτογραφία είναι του 1949, στο προαύλιο της Ανωτάτης Γεωπονικής Αθηνών, η πρώτη πανελλήνια σύσκεψη Επιθεωρητών Γεωργίας για την ίδρυση της Διεύθυνσης Γεωργικών Εφαρμογών του Υπουργείου Γεωργίας, μαζί με καθηγητές της σχολής. Μπορώ να αναγνωρίσω τους Ηλία Γιαννίρη, Σταμάτη Ζαμπούνη, Βασίλη Μουσούρο, Σπύρο Σελλιανίτη.)