Κυριακή, 16 Ιουνίου, 2024

«Οι Αγρότες στην Ελληνική Ιστορία»: Πώς οι ανάγκες (τους) και οι δράσεις τους έγιναν ιστορία (μας)

«Όταν ξεκινάμε, τον 18ο και τον 19ο αιώνα, έχουμε στην ουσία να κάνουμε με μια απέραντη λαοθάλασσα χωρικών. Των ανθρώπων που είχαν ένα κομματάκι γης, διέθεταν ελάχιστα μέσα να παράγουν και είχαν λίγα ζώα για καλλιέργεια και συντροφιά. Επρόκειτο για μια γεωργία της επιβίωσης».

Άραγε, πώς αναπτύχθηκε μέσα στην ιστορία το κίνημα των αγροτών στον κόσμο και στην Ελλάδα; Από τους χωρικούς, στους γεωργούς και τους αγρότες, από τις πληθυσμιακές, κοινωνικές και πολιτικές ανακατατάξεις που συντελέστηκαν στη χώρα μας από την εμφάνισή στους στο προσκήνιο της σύγχρονης ιστορίας μας μέχρι την σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης.

Ο ιστορικός Δημήτρης Παναγιωτόπουλος είναι ίσως ο κατεξοχήν αρμόδιος και ειδικός να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα. Διδάσκει Αγροτική Ιστορία στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (και σύγχρονη ιστορία στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο) και στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Οι αγρότες στην ελληνική ιστορία. Από την Επανάσταση στην παγκοσμιοποίηση», επιχειρεί να «χωρέσει» δύο αιώνες αγροτικής ιστορίας.

Μέσα από το Olivenews.gr μοιράζεται αυτό το «ταξίδι» που έκανε για να καταγράψει και να αναλύσει όλα όσα αφορούν τους αγρότες και το αγροτικό ζήτημα σε αυτούς τους δύο αιώνες ζωής του νεοελληνικού κράτους.

Τι υποδοχής τυγχάνει από τον κόσμο η ιστορία των αγροτών, αλλά και τα όσα εκτυλίσσονται γύρω από αυτή; Στην παρουσίαση του βιβλίου είδαμε πάρα πολύ νέο κόσμο…

Υπάρχει μεγάλη αποδοχή από τους φοιτητές, το αγκαλιάζουν όλο και περισσότερο. Είναι μεγάλο το ενδιαφέρον για την αγροτική ιστορία και μέσα από τη διδασκαλία νομίζω ότι ζωντανεύει καλύτερα αυτή η μοναδική ιστορία και προσφορά του αγροτικού τομέα διεθνώς και διαχρονικά. Είναι γεγονός πως το τελευταίο αυτό βιβλίο έτυχε μεγάλης αποδοχής. Απευθύνεται κυρίως στα παιδιά, στους φοιτητές και σίγουρα δεν θα μπορούσε να γίνει ή καλύτερα δεν θα ήταν το ίδιο βιβλίο, αν εγώ δεν βρισκόμουν στο Γεωπονικό.

Αν δεν αλληλοεπιδρούσα καθημερινά, αν δεν ήμουν μέλος της κοινότητας και δεν είχα «ζυμωθεί» εδώ με τους τεχνικούς, με τους ειδικούς του αγροτικού χώρου. Θα έγραφα ίσως ένα άλλο βιβλίο ως ιστορικός, αλλά από την έξω πλευρά, όχι ως ιστορικός του αγροτικού χώρου.

Φυσικά, οφείλω πάρα πολλά στους ανθρώπους που με βοήθησαν όλα αυτά τα χρόνια.

Τον ιστορικό Πέτρο Πιζάνια, που κατεύθυνε την διατριβή που έκανα, είμαστε φίλοι πλέον μετά από τόσα χρόνια. Στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο ανεκτίμητη ήταν η συμβολή του αείμνηστου Λεωνίδα Λουλούδη, ο οποίος με «έμπασε» στις δύσκολες για μένα γεωπονικές έννοιες, αλλά και της πολιτικής οικολογίας, της κοινωνικής ανθρωπολογίας κλπ. Ήταν επίσης ο αείμνηστος ακαδημαϊκός Κώστας Κριμπάς, ο σπουδαίος αυτός άνθρωπος, ένα ανήσυχο και πληθωρικό, θα έλεγα ένας σύγχρονος εγκυκλοπαιδιστής και επιστήμονας, που κατέλαβε την πρώτη έδρα Γενετικής στην Ελλάδα. Πολλοί δεν το γνωρίζουν ότι αυτό έγινε στο Γεωπονικό το 1960. Φυσικά και ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, από τους μεγαλύτερους ιστορικούς που διαθέτει η χώρα. Και φυσικά, ο καθηγητής της Γεωπονικής και ακαδημαϊκός Ανδρέας Καραμάνος, που με στήριξε και με τίμησε με τη φιλία του όλα αυτά τα χρόνια. Σπουδαίοι δάσκαλοι, σπουδαίοι άνθρωποι. Ήταν ευτυχέστατη συγκυρία η συνύπαρξη μου με αυτούς τους ανθρώπους, αφού πέρα από τις διατριβές, τα βιβλία και τα σχετικά, ανοιχτήκαμε και κάναμε πολλά πράγματα στο Πανεπιστήμιο και εκτός.

Το βιβλίο αυτό, που είναι η κορωνίδα ενδεχομένως όλων όσων έχω κάνει μέχρι τώρα, είναι αφιερωμένο στους δασκάλους μου, τον αδερφό μου (ο οποίος «έφυγε» από κοντά μας ανεπάντεχα), αλλά και στους αγρότες, στους οποίους οφείλουμε επίσης πολλά. Ως ένα ελάχιστο δείγμα τιμής.

Μπορεί το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού να φτάσει στη νέα γενιά των αγροτών; Μπορούν να πάρουν παραδείγματα και μαθήματα από τους παλιούς οι νέοι, ώστε να βελτιώσουν την υπάρχουσα κατάσταση;

Ναι, αυτό το βιβλίο γράφτηκε για όλους αυτούς και το ευρύ κοινό επίσης. Θα μπορούσα ενδεχομένως να το έχω γράψει και λίγο διαφορετικά. Ίσως και λίγο πιο «στριφνά», επιστημονικά, ακαδημαϊκά, αλλά θεωρώ ότι κατάφερα να βρω τη «χρυσή τομή» μεταξύ της επιστημονικής εμβρίθειας και της υψηλής εκλαΐκευσης, που είναι πάντα και το ζητούμενο σε βιβλία που απευθύνονται σε πολλούς αποδέκτες.

Είπατε στην παρουσίαση του ότι πρόκειται για ένα μεγάλο ταξίδι δύο αιώνων. Πώς επιλέξατε το τι θα χωρέσετε μέσα από την ιστορία δύο αιώνων;

Αυτό ίσως ήταν από τα πιο δύσκολα πράγματα. Ένας λόγος που με οδήγησε να δουλέψω αυτό το βιβλίο ήταν το ότι με τον καθηγητή του ΕΚΠΑ Ναπολέων Μαραβέγια είχαμε κάνει πρόταση στην σχετική Επιτροπή για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821, με αυτό ακριβώς το θέμα.

Το λέγαμε «Γη και Ελευθερία», δάνειο από την ταινία του Κεν Λόουτς, και σκοπεύαμε να γράψουμε για τους αγρότες που αγωνίζονταν για αυτά ακριβώς τα δύο βασικά αιτήματα, διαχρονικά και με αφορμή τα διακόσια χρόνια από την Επανάσταση. Και αυτό, διότι θεωρούσαμε ότι είναι αδιανόητο να γιορτάζουμε τα 200 χρόνια και οι αγρότες να μην εμφανίζονται πουθενά. Μεσολάβησε, όμως, μια πρόταση από την Τράπεζα Πειραιώς, όπου βγάλαμε ένα ενδιαφέροντα τόμο για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της γεωργίας και αυτό μου έδωσε το έναυσμα και το κουράγιο να κάτσω να δουλέψω μια μεγαλύτερη σύνθεση, που κατέληξε σε αυτό το βιβλίο, «Οι αγρότες στην ελληνική ιστορία», που κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Πατάκη.

Και για να είμαστε ακριβείς, δεν είναι ακριβώς 200 χρόνια. Αρχίζω από πριν, πριν την Επανάσταση, καταγράφοντας και αναλύοντας τις συνθήκες που διαμόρφωσαν τις προϋποθέσεις της Επανάστασης και την εμφάνιση των αγροτών στο προσκήνιο της ιστορίας. Από τη συγκρότηση του οικονομικού χώρου των Ελλήνων μέχρι την έκρηξη της Επανάστασης και την ανάδυση, εκτός των άλλων, του νέου κοινωνικού υποκειμένου, των αγροτών με τις ποικίλες εκφάνσεις τους στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος.

Οι αγρότες ως ιστορικό υποκείμενο, νοούνται ως κάτι ενιαίο;

Προφανώς και όχι. Για αυτό και μέσα στο βιβλίο ήθελα να αναλύσω το τι είναι αγρότης σε κάθε εποχή και ανάλογα με τα ποικίλα κοινωνικό-οικονομικό-πολιτικά συμφραζόμενα. Επομένως, αρχίζω από τον χωρικό του 18ου και 19ου αιώνα που περιγράφουν οι περιηγητές που διατρέχουν την προεπαναστατική και επαναστατική Ελλάδα, καθώς και το νεοσύστατο βασίλειο και περνώντας από τον συνειδητοποιημένο, τρόπον τινά, γεωργό του Μεσοπολέμου, φτάνουμε στον πολυδραστήριο και πολυαπασχολούμενο μεταπολεμικό αγρότη, παρακολουθώντας τη ζωή, τη δράση και τα πάθη του από τότε μέχρι και σήμερα.

Όταν ξεκινάμε, τον 18ο και τον 19ο αιώνα, έχουμε στην ουσία να κάνουμε με μια απέραντη λαοθάλασσα χωρικών. Των ανθρώπων που είχαν ένα κομματάκι γης, διέθεταν ελάχιστα μέσα να παράγουν και είχαν λίγα ζώα για καλλιέργεια και συντροφιά. Επρόκειτο για μια γεωργία της επιβίωσης.

Μιλάμε επί της ουσίας για μια προνεοτερική κατάσταση και συνθήκη. Το ελληνικό κράτος και οι θεσμοί που δημιουργεί από τον 19ο αιώνα και κυρίως από τον Μεσοπόλεμο και μετά, προσπαθούν να μετατρέψουν τον χωρικό αυτό σε συνειδητοποιημένο γεωργό, να τον ενσωματώσουν στους θεσμούς και τις νόρμες του ελληνικού κράτους και να τον κάνουν να παράγει για το σύνολο, ουσιαστικά για ένα όλο και μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων που συρρέουν στις πόλεις και οι οποίοι αστικοποιούνται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Αυτό έγινε με την οργάνωση της διοίκησης, της εκπαίδευσης, της αγροτικής πίστης, της γεωργικής έρευνας, τους συνεταιρισμούς κλπ.

Εκεί έχουμε στην ουσία τη μετάβαση από τον χωρικό στον γεωργό. Ο γεωργός στην ουσία από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και σχεδόν μέχρι τον Μεσοπόλεμο, βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του κράτους. Όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και γενικότερα, ιδίως στον ευρωπαϊκό αλλά και τον βαλκανικό περίγυρο.

Η ύπαιθρος ταυτίζεται με τους γεωργούς και τη γεωργία. Στην Ελλάδα όμως, οι αγρότες, όπως και όλες οι τάξεις, είναι πολυδραστήριοι, πολυσθενείς όπως θα έλεγε ο Κ. Τσουκαλάς. Δηλαδή, κάνουν πολλά και διαφορετικά πράγματα εξ αρχής. Άρα, η μεταμόρφωση του ως κοινωνικού υποκειμένου γίνεται μέσω των κρατικών θεσμών και σιγά – σιγά αυτό συμβαίνει και μέσω της πολιτικοποίησης, μέσω από την αφύπνιση και τη σταδιακή συνειδητοποίηση ότι αποτελούν μια διαφορετική κοινωνική κατηγορία, μια χωριστή αγροτική τάξη. Δίχως, όμως, μια σταθερή και εμπεδωμένη ταυτότητα, αφού άλλος είναι ο γεωργός στη Στερεά Ελλάδα, άλλος στα Επτάνησα, άλλος στην Πελοπόννησο, άλλος στη Θεσσαλία και μάλιστα σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Ουσιαστικά, η ομογενοποίηση πετυχαίνετε με την αγροτική μεταρρύθμιση του Μεσοπολέμου –και αυτή όχι απόλυτα. Αλλά γενικά, η μεταρρύθμιση αυτή επιβάλλει το καθεστώς της μικροϊδιοκτησίας και υποχρεώνει το σύνολο του αγροτικού πληθυσμού να ακολουθεί τους ίδιους λίγο-πολύ κανόνες που υπαγορεύονται από την εκάστοτε αγροτική πολιτική του κράτους.

Εκεί που λέτε για το κράτος και το πώς επηρέασε τους αγρότες, διακρίνουμε ανά δεκαετίες πληθυσμιακές ανακατατάξεις στον αγροτικό τομέα…

Ναι, είναι ζωντανός οργανισμός και ο αγροτικός τομέας. Δεν θα μπορούσε να μένει ακίνητος, απαθής, όταν όλα γύρω αλλάζουν. Ήρθαν ανακατατάξεις, μετακινήσεις πληθυσμού, κόσμος πολύς που μεταφέρθηκε στην πρωτεύουσα και στα λεγόμενα αστικά κέντρα. Εξάλλου, λέμε ότι διαχρονικά ο αγροτικός τομέας και η ύπαιθρος χώρα τροφοδοτεί το άστυ με ανθρώπους και αγαθά. Είναι συνεχής και διαρκής αυτή η κινητικότητα. Όλο το βιβλίο δεν είναι παρά μια καταγραφή της αέναης αυτής κίνησης, που περιλαμβάνει μετασχηματισμούς και προσαρμογές..

Η εκτίμηση σας ποια είναι για το μέλλον του αγροτικού τομέα, μέσα στις δύσκολες μέρες που ζούμε;

Στην ιστορία δεν συνηθίζουμε να κάνουμε προβλέψεις, διότι το βασικό στοιχείο της ιστορίας, όπως και της ζωής, είναι οι συνεχείς ανατροπές. Τίποτα δεν μένει ίδιο στα ανθρώπινα, για να θυμηθούμε και τον Ηράκλειτο. Επομένως, αν κάτι μας μαθαί