Η ελαιοκομία απέναντι στην απειλή της κλιματικής αλλαγής

Η μεσογειακή γεωργία θα επιβιώσει μόνο αν προσαρμοστεί. Αν δεν βελτιώσουμε την αποδοτικότητα, τα τρέχοντα γεωργικά συστήματα θα εξαφανιστούν. Δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις για την κλιματική αλλαγή. Θα καταλήξουμε στην αειφορία μόνο με περισσότερη έρευνα και δουλειά

0

Η κλιματική αλλαγή έχει πάψει εδώ και πολύ καιρό να αποτελεί μια αμφίβολη, θεωρητική απειλή αλλά αντιθέτως είναι μια πραγματικότητα που επηρεάζει πολύ σοβαρά την ποσότητα και την ποιότητα του παραγόμενου ελαιολάδου. Κάθε χρόνο οι ελαιοπαραγωγοί βρίσκονται αντιμέτωποι με ακραία καιρικά φαινόμενα που απειλούν τη σοδειά και το εισόδημά τους. το ερώτημα, λοιπόν, είναι τι κάνουν οι επιστήμονες, ιδίως μάλιστα στις άλλες ελαιοπαραγωγές χώρες.

Η κλιματική αλλαγή απειλεί τα ελαιόδενδρα και το ελαιόλαδο

Η κλιματική αλλαγή φέρνει άνοδο της θερμοκρασίας και μείωση των βροχοπτώσεων. Αποτέλεσμα, οι αλλαγές στην ποιότητα του ελαιολάδου και στη γεωγραφική κατανομή των ελαιώνων. Αυτά ερευνά η επιστημονική κοινότητα, η οποία ωστόσο, παραμένει καθησυχαστική πιστεύοντας πως οι ελαιώνες μπορούν να παραμείνουν βιώσιμοι.

Η συμβίωση του ανθρώπου με την ελιά

Το ελαιόδενδρο είναι ένας παλιός ταξιδιωτικός σύντροφος για τον άνθρωπο. Μπορεί να ανταπεξέλθει σε θερμοκρασίες κάτω του 0 °C το χειμώνα, αλλά αντέχει και σε περιόδους ξηρασίας και θερμοκρασιών κοντά στους 40 ° C. Ο ελαιόκαρπος και το ελαιόλαδο, μας αφηγούνται ότι αυτό το δέντρο προσφέρει σκιά και καταφύγιο σε μια μεγάλη περιοχή της Μεσογείου εδώ και πολλούς αιώνες.

Η απειλή της κλιματικής αλλαγής 

Παρόλο που η ελιά έχει ανοσία στην πανδημία του Covid, βρίσκεται σε κίνδυνο εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

«Η κλιματική αλλαγή δεν θα καταστρέψει το ελαιόδενδρο, αλλά θα το μεταβάλλει από το πώς το ξέρουμε έως τώρα», εξηγεί ο Ignacio Lorite, Γεωπόνος στο Πανεπιστήμιο της Κόρδοβα και Διευθύνων Ερευνητής του Οργανισμού Γεωργικής και Αλιευτικής έρευνας της Ανδαλουσίας.

Ακόμα και αν είναι δύσκολο να συσχετιστεί ένα παγκόσμιο φαινόμενο όπως η κλιματική αλλαγή με τις τοπικές μεταβολές στις αγροτικές καλλιέργειες, οι ελαιώνες αποτελούν ένα από τα καλύτερα πεδία δοκιμών για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Η Ισπανία μελετά και οργανώνει την άμυνα της ελαιοκομίας

Τα ελαιόδενδρα στην Ισπανία, και ειδικά στην Ανδαλουσία, είναι επί του παρόντος αν όχι η μεγαλύτερη αλλά σίγουρα  από τις πρώτες σε μέγεθος μονοκαλλιέργειες στον πλανήτη. Αν υπάρχουν 10 εκατομμύρια εκτάρια με ελαιώνες παγκοσμίως, τα 2,5 εκατομμύρια βρίσκονται στην Ισπανία. Περιοχές όπως η Κόρδοβα και η Χαέν έχουν περισσότερη παραγωγή και εξαγωγές ελαιολάδου από πολλές χώρες μαζί. Στην Ανδαλουσία βρίσκεται η πιο σημαντική καλλιέργεια ελαιοδένδρων στον πλανήτη, όχι μόνο για την έκταση και την παραγωγή της, αλλά και για την κοινωνικο-οικονομική της σημασία. Η περιοχή αυτή κατέχει δεσπόζουσα θέση στην παγκόσμια αγορά παρά τον οικονομικό πόλεμο με τους δασμούς που επέβαλλε ο Τραμπ. Επομένως, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτή η περιοχή είναι πηγή πρωτοποριακών αντιδράσεων στην κλιματική αλλαγή.

«Αναπαράγουμε τις μελλοντικές συνθήκες διαβίωσης για την ελιά μέσω μοντέλων πρόβλεψης που αναζητούν επιστημονικά στοιχεία για τις συμπεριφορές των καλλιεργειών», σημειώνει ο Ignacio Lorite.

Μια μεγάλη ομάδα από διαφορετικούς οργανισμούς και ινστιτούτα έρευνας δημιουργήθηκε για να προβλέψει την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στα ελαιόδενδρα. Εργάζονται και αναλύουν τα συμπτώματα που φαίνονται στα δένδρα, ειδικά στο στάδιο της ανθοφορίας.

Καλλιεργώντας κάποιες ποικιλίες στα Κανάρια Νησιά, σε θερμοκήπια και θαλάμους που αναπαριστούν μελλοντικές συνθήκες, η ομάδα φθάνει σε συμπεράσματα, αν και είναι στο πρωταρχικό στάδιο της έρευνας. «Είναι πιθανό, με την κλιματική αλλαγή, η ανθοφορία να συνεχίσει, η ωρίμανση να επιταχυνθεί αλλά να υπάρχουν περισσότεροι κίνδυνοι από παράσιτα και ασθένειες», αναφέρει η Antonia Ninot, ερευνητής στην Καταλονία.

Ο ελαιώνας και το ελαιόλαδο του μέλλοντος

Μια από τις πιο απειλητικές προβλέψεις είναι η αλλοίωση της ποιότητας των ελαιολάδων, καθώς αναμένεται οι ελιές να έχουν χαμηλότερη περιεκτικότητα σε έλαιο και ελαϊκό οξύ. Αυτό θα οδηγήσει σε περισσότερο ασταθή ελαιόλαδα με μικρότερο χρόνο ζωής στο ράφι.

Μεταξύ άλλων, τα πιθανά μελλοντικά σενάρια που ερευνώνται περιλαμβάνουν αύξηση των μέσων θερμοκρασιών κατά 0,050 ºC το χρόνο, μείωση των βροχοπτώσεων κατά 20% στις περιοχές ελαιοκαλλιέργειας, λιγότερες μέρες έντονου κρύου (το οποίο επιδρά αρνητικά στην ανθοφορία). Από την άλλη μεριά όμως, αναμένεται ότι η αύξηση των επιπέδων του διοξειδίου του άνθρακα θα ευνοήσει τις καλλιέργειες, αφού θα χρειάζονται λιγότερο νερό.

Σε γενικές γραμμές οι κλιματικές αλλαγές έχουν μεταβάλει τους κανόνες του παιχνιδιού σε όσους πολιτισμούς τους έχουν ήδη βιώσει, τώρα, όμως αναμένουμε αλλαγές σε παγκόσμια κλίμακα. Όσο οι θερμοκρασίες αυξάνονται, περιοχές που δεν ενδείκνυνται για καλλιέργεια ελιάς, θα μπορούν να φιλοξενούν ελαιώνες. Αν οι περιοχές της Γαλλίας ή της Κεντρικής Ευρώπης μπορούν να έχουν ελαιώνες σε 30 χρόνια, η Ανδαλουσία θα χάσει την ανταγωνιστικότητά της, όπως επίσης και αρκετές περιοχές της Μεσογείου. Σε 50 χρόνια, η παραγωγή ελιάς θα προχωρήσει βορειότερα, οπότε να είμαστε σίγουροι ότι δεν θα χαθεί στο μέλλον. Μιλάμε για το ελαιόδενδρο, τον πρωταθλητή της ανθεκτικότητας!

Εξέλιξη ή θάνατος

«Η μεσογειακή γεωργία θα επιβιώσει μόνο αν προσαρμοστεί. Αν δεν βελτιώσουμε την αποδοτικότητα, τα τρέχοντα γεωργικά συστήματα θα εξαφανιστούν», λέει η Alivia Lorite. Από οικολογικής άποψης οι μονοκαλλιέργειες ελαιοδένδρων έχουν επικριθεί κάποιες φορές. Τα δεδομένα όμως δείχνουν ότι η σχέση ανθρώπου-φύσης δεν είναι αντιμαχόμενη και ότι ο τρόπος ζωής γύρω από τον ελαιώνα δεν επιβαρύνει τη φύση.

Η Teresa Pérez, από την ισπανική διεπαγγελματική οργάνωση ελαιολάδου, τονίζει ότι η ελιά δεν είναι απλώς μια καλλιέργεια, αλλά ένα «εξανθρωπισμένο δάσος, ένα πολυετές δασικό ύφασμα», που απέχει από την έννοια της γεωργικής εκμετάλλευσης. Επιπλέον, διασφαλίζει ότι είναι ένα πολύ ευνοϊκό σύστημα για την αντιμετώπιση των κλιματικών αλλαγών, αφού απορροφά 10 φορές περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα από ό,τι παράγει.

Η ομάδα των ερευνητών εργάζεται για να εισάγει μεγαλύτερη ποικιλία φυτών στα συστήματα καλλιέργειας. Ωστόσο, οι εμπειρίες με ξηρούς καρπούς, αρωματικά φυτά ή δημητριακά δεν ήταν μέχρι στιγμής επιτυχημένες, «υπάρχουν ακόμη πολλά που πρέπει να αναζητηθούν ως εναλλακτικές λύσεις για την ελιά».

Τελικά, το μήνυμα της επιστημονικής κοινότητας δεν είναι απαισιόδοξο. Ο ελαιώνας είναι μία πραγματικότητα «τριπλής βιωσιμότητας» και η εξέλιξή του τα τελευταία χρόνια επιβεβαιώνει ότι μπορεί να προσαρμοστεί στις δυσκολίες της κλιματικής αλλαγής.

Ο ελαιώνας της Ανδαλουσίας υπήρξε πρωτοπόρος στον κόσμο της βιώσιμης άρδευσης. Τα ελλειμματικά συστήματα άρδευσης επιτρέπουν να υπάρχουν εκατομμύρια εκτάρια ελαιώνων σε μια περιοχή που αντιμετωπίζει έλλειψη βροχόπτωσης. Οι δομές φύτευσης έχουν επίσης βελτιωθεί και, για παράδειγμα, αυτά που κάποτε ήταν γεωργικά παραπροϊόντα επανεκτιμήθηκαν για τη δημιουργία πράσινων επικαλύψεων σε γεωργικές εκτάσεις. Όλα αυτά βελτιώνουν την απόδοση του νερού και αποτελούν παραδείγματα απροσδόκητων εξελίξεων, όπως θα θεωρούσαμε πριν από μερικά χρόνια.

«Δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις για την κλιματική αλλαγή. Θα καταλήξουμε στην αειφορία μόνο με περισσότερη έρευνα και δουλειά», λέει ο Ninot. Εξάλλου, ο ελαιώνας αποτελεί παράδειγμα ότι μπορεί να υπάρχει ισορροπία μεταξύ περιβαλλοντικής και ανθρώπινης βιωσιμότητας. Τώρα που η λέξη ανθεκτικότητα είναι στη μόδα απέναντι σε πανδημίες και κλιματικές αποκάλυψεις, η σκιά της ελιάς, του πρωταθλητή της φυσικής ανθεκτικότητας, είναι μια καλή επιλογή.

(φωτογραφία: παρέμβαση των μαθητών στο Ηράκλειο Κρήτης, από το τεύχος 68, Νοέμβριος 2009, του περιοδικού Ελιά & Ελαιόλαδο)