Η Κονσερβολιά έχει παρελθόν, παρόν και μέλλον

0

Έχει σημασία να αναλύσουμε ψύχραιμα τι σημαίνει «ανάπτυξη» μέσω της καθοδήγησης των παραγωγών προς συγκεκριμένες ποικιλίες και μάλιστα με αναδιάρθρωση παλαιότερων ποικιλιών.

Πέρυσι ήρθε στη δημοσιότητα ένα «success story», που υπόσχεται να «εκτοξεύσει» τις ελληνικές εξαγωγές από τα 4 στα 10 δις ευρώ. Πρώτο βήμα αυτής της νέας εποχής για την ελληνική γεωργία θα αποτελέσει η εκρίζωση των ελαιόδεντρων της ποικιλίας Κονσερβολιάς (Αμφίσσης, Βόλου) με σκοπό την αντικατάστασή της από την ποικιλία Καλαμών.

Πόσο σωστές είναι αυτές οι συμβουλές; Αν ξεφυλλίσουμε τη βιβλιογραφία (βλέπε υποσημείωση) θα μελαγχολήσουμε διαπιστώνοντας την επιστημονική έρευνα με κόπο και μεράκι των προηγούμενων γενιών. Σήμερα, πόσοι σέβονται αυτό τον θησαυρό;

1) Ιστορία και φήμη της Κονσερβολιάς (Αμφίσσης, Βόλου)

Η Κονσερβολιά αποτελεί την πιο ιστορικά διαδεδομένη ποικιλία επιτραπέζιας ελιάς στην Ελλάδα.
Ο Γ. Κωστελένος αναφέρει (2011) ότι «Τόση φήμη είχαν οι ελιές αυτές (Σαλωνίτικη ή Κονσερβολιά) ώστε οι Άγγλοι, προκειμένου να χορηγήσουν στους επαναστατημένους Έλληνες την περίοδο 1823-24 το δάνειο των 800.000 λιρών, ζήτησαν και έλαβαν ως εγγύηση μεταξύ άλλων και τον ελαιώνα της Άμφισσας (Γ.Ν. Κουτσοκλένης, 2003)». Επίσης, ο ελαιώνας της Άμφισσας ανήκει στο Δελφικό Τοπίο και γιαυτό προστατεύεται.

2) Γεωγραφική διάδοση και σημασία

Η καλλιέργεια της Κονσερβολιάς εκτείνεται γεωγραφικά (κυρίως) σε ένα πρώτο τόξο από Βόρεια Εύβοια, Μαγνησία, Φθιώτιδα, Θεσσαλία έως Πιερία και σε ένα δεύτερο τόξο από Φωκίδα, Αιτωλοακαρνανία έως Άρτα. Καλλιεργούνται 13,3 εκατ. ελαιόδεντρα Κονσερβολιάς σε 847 χιλ. στρέμματα (πηγή Δ/νση Μητρώων του ΥΠΑΑΤ, 2104). Σαν σύγκριση, η αντίστοιχη καλλιέργεια της Καλαμών είναι 6,5 εκατ. ελαιόδεντρα σε 399 χιλ. στρέμματα, δηλαδή λιγότερο του 50% της Κονσερβολιάς.
Έως και τη δεκαετία του ’80 αναφέρεται ότι η Κονσερβολιά ξεπερνά το 70% της παραγωγής και των εξαγωγών (Μ. Αλυγιζάκης, 1982). Τα τελευταία χρόνια έχει υποχωρήσει στο 20-30% λόγω της ανάπτυξης της Χαλκιδικής.

3) Περιβαλλοντική και παραγωγική αξία

Η Κονσερβολιά θεωρείται ως ιδιαίτερα παραγωγική. Έτυχε ιδιαίτερης μελέτης από τον Νίκο Λύχνο (Δ/ντή του Υπ. Γεωργίας, βραβευμένο από την Ακαδημία Αθηνών), ο οποίος σε ένα από τα πολλά βιβλία του αφιερωμένα στην Ελαιοκομία (1948) αναφέρει: «(…) αποτελούσα την σπουδαιοτέραν ποικιλίαν από απόψεως παραγωγής βρώσιμων, επιτραπέζιων ελαιών της Ελλάδος. (…) Ευδοκιμεί εις υψόμετρον μέχρι 600 μ., αντέχει δε εις πολλάς αντιξοότητας του περιβάλλοντος ένεκα του οποίου ευδοκιμεί εις διαφόρους περιοχάς της Ελλάδος υπό διαφόρους όλως συνθήκας. Αντέχει ακόμη εις τας χαμηλές θερμοκρασίας της χειμερινής περιόδου. Τελείως κεκαλυμμένα τα δένδρα υπό της χιόνος, ως συμβαίνει πολλάκις εις το Πήλιον κ.α., αντέχουν άριστα και δεν υποφέρουν». Συμπληρώνει επίσης ότι στην περιοχή του Χρισσού της Άμφισσας, δίνουν αποδόσεις 2 έως και 3 «φορτώματα», δηλαδή επί 100 οκάδες, από 250 έως 380 κιλά ελαιόκαρπου το κάθε ελαιόδεντρο.

Αυτά επιβεβαιώνει και ο Γ. Κωστελένος (2011) γράφοντας ότι είναι σχετικά ανθεκτική στο ψύχος, τον καρκίνο και στο κυκλοκόνιο, ότι το αδύνατό της σημείο.

«Η περιβαλλοντική αξία της Κονσερβολιάς πρέπει να αποτελέσει βασικό επιχείρημα υποστήριξής της μέσω των χρηματοδοτούμενων εθνικών / κοινοτικών προγραμμάτων. Επίσης και εμπορικής αξιοποίησης». (Ζαμπούνης και Μάνος, 2014)

Η λογική της κατάργησης (ή έστω του περιορισμού) της βιοποικιλότητας, δηλαδή της σοφίας της φύσης, επειδή για λόγους (δήθεν) εμπορικούς, μια άλλη ποικιλία θα αποδώσει καλύτερα, οδηγεί στην εφιαλτική προοπτική της μονοκαλλιέργειας, που, όπου εφαρμόζεται έχει καταστροφικά αποτελέσματα, περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά.

4) Αναδιάρθρωση υπό προϋποθέσεις

«Αυτό φυσικά δεν συνεπάγεται ότι είναι εφικτό και σωστό να προχωρήσουν οι ελαιοπαραγωγοί σε αντικατάσταση της Κονσερβολιάς ή/και σε επέκταση της Καλαμών χωρίς να εξετάσουν πολύ προσεκτικά με τη γνώμη των ειδικών γεωπόνων όλες τις εδαφοκλιματικές παραμέτρους.Επίσης, θα πρέπει να λάβουν υπόψη και τις εμπορικές δυνατότητες / προοπτικές της κάθε ποικιλίας, όπως και το κόστος της εγκατάστασης του αρχικού φυτικού κεφαλαίου (χρόνια που απαιτούνται μέχρι να έρθει σε πλήρεις αποδόσεις κ.λπ.)».
Κάθε πολιτική επέκτασης με νέες φυτεύσεις, επιλογής και αντικατάστασης ποικιλιών, μεθόδων φύτευσης (π.χ. παραδοσιακής ή υπέρπυκνης) θα πρέπει να γίνεται με μεγάλη προσοχή και εμπειρογνωμοσύνη λαμβάνοντας υπ’ όψη όλες τις παραμέτρους (εδαφοκλιματολογικές, αγρονομικές, οικονομικές, εμπορικές). Κυρίως δεν θα πρέπει να αφήνεται ο παραγωγός μόνος του χωρίς τη συμβουλή των ειδικών επιστημόνων, οι οποίοι όμως θα πρέπει να βασίζονται σε συγκεκριμένη γνώση και ανάλυση και όχι σε δογματικές θεωρίες». (Ζαμπούνης και Μάνος, 2014).
Το οικονομικό κόστος της εκρίζωσης 13.344.346 δέντρων σε 846.831 στρέμματα Κονσερβολιάς, συνθέτει ένα δυσθεώρητο κόστος, που θα χρειαστούν δεκαετίες για να αποσβεστεί. Έστω και αν το κόστος της εκρίζωσης αντισταθμίζεται από την αξία του ξύλου της ελιάς, τα νέα δενδρύλλια (της Καλαμών) που θα χρειαστούν αρκετά χρόνια για να φθάσουν (αν και όποτε) τις ίδιες αποδόσεις.
Ο μόνος λόγος αντικατάστασης της Κονσερβολιάς από Καλαμών (ή από άλλη καλλιέργεια) είναι σε συγκεκριμένες περιοχές επειδή είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στο βερτιτσίλλιο. Φυσικά αυτό προϋποθέτει μελέτη και οδηγίες από ειδικούς γεωπόνους της περιοχής (εδαφολογική ανάλυση, το μικροκλίμα της τοποθεσίας, υφιστάμενες καλλιέργειες και αποδόσεις).

5) Μεταποίηση, εξαγωγές και μάρκετινγκ

Για το τελικό προϊόν η κάθε μια ποικιλία έχει τα δικά της χαρακτηριστικά ως προς τη μεταποίησή της για την παραγωγή προϊόντων που ταιριάζουν σε διαφορετικές καταναλωτικές προτιμήσεις.

Ως προτερήματα της Κονσερβολιάς, αναφέρονται η φρουτώδης γεύση, η τραγανή σάρκα που εύκολα αποσπάται από τον πυρήνα, η μεγάλη αντοχή στην συντήρηση
Ίσως το πιο σημαντικό ότι παράγει τρεις διαφορετικούς τύπους (κατηγορίες), τις πράσινες, τις ξανθές και τις μαύρες. Ειδικά οι φυσικές μαύρες αποτελούν ένα κορυφαίο προϊόν, που δεν μπορεί να συγκριθεί με την τεχνητά παρασκευαζόμενη «ισπανικού τύπου κονφίτ». Η φυσική μαύρη ελληνικού τύπου διατηρεί όλα της τα βιοενεργά υγιεινά συστατικά και επίσης τα οργανοληπτικά της χαρακτηριστικά σε αντίθεση με την ισπανικού τύπου που υφίσταται μια έντονη χημική επεξεργασία με άλκαλι και βρασμό στους 122°.

Η Κονσερβολιά αποτελεί βασική εξαγώγιμη ελληνική ποικιλία επιτραπέζιας ελιάς, και μάλιστα συσκευασμένη σε κονσέρβες, γι΄αυτό άλλωστε και το (μάλλον ατυχές και κακόηχο) όνομά της. Στη βιβλιογραφία αναφέρονται ιστορικές βιομηχανίες και εξαγωγείς από το λιμάνι της Ιτέας (Κων. Γάτος, Αφοί Καραγκούνη κ.α.), καθώς και από το λιμάνι του Βόλου (Τζαμανούδης, Γεωργούδης κ.α.). Επίσης, «άλλοτε υφίστατο εν Γατζέα και Συνεταιρισμός των παραγωγών λειτουργών με πρόγραμμα την από κοινού κατεργασίαν και πώλησιν των ελαιών των Συνεταίρων» (Σ. Καλογερέας, 1932).

Το μόνο που λείπει τα τελευταία χρόνια από την ελληνική φυσική μαύρη Κονσερβολιά είναι η υποστήριξη και το κατάλληλο μάρκετινγκ. Αλλά αυτό δεν αποτελεί λόγο να την ξεριζώσουμε, ίσα-ίσα το αντίθετο. Η καταστροφή ελαιόδεντρων με ιστορία 100άδων ετών, δεν θα αποτελούσε μόνο ένα έγκλημα κατά της φύσης και της οικολογικής ισορροπίας, αλλά και μια βλακώδη εμπορική πράξη. Να σημειώσουμε ότι οι γείτονες Ιταλοί κυκλοφορούν στην αγορά και πουλούν πανάκριβο ελαιόλαδο προερχόμενο από παμπάλαιες ελιές-κειμήλια.

Ακόμη και αν μια ποικιλία – όπως η Καλαμών, ή η Χαλκιδικής – παρουσιάζει σήμερα μια αυξημένη ζήτηση, θα ήταν ολέθριο σφάλμα να «βάλουμε όλα τα αυγά στο ίδιο καλάθι». Ίσα-ίσα το αντίθετο, με τη διαφοροποίηση των προϊόντων επιτυγχάνουμε ένα πολύ καλύτερο και αποτελεσματικότερο «marketing mix» . Ειδικά για την Καλαμών, που κανείς δεν αμφισβητεί ούτε τα πλεονεκτήματα, ούτε την αξία της, θα έπρεπε κανείς να λάβει πολύ σοβαρά τον αυξανόμενο (αθέμιτο) ανταγωνισμό από 3ες χώρες (Τουρκία, Αίγυπτο, Λιβύη ).

6) ΠΟΠ και ΠΓΕ

Σήμερα είναι καταχωρισμένες έξι Προστατευόμενες Ονομασίες Κονσερβολιάς, εκ των οποίων οι πέντε ΠΟΠ, (Αμφίσσης, Αταλάντης, Ροβιών, Στυλίδας, Πηλίου) και η μια ως ΠΓΕ (Άρτας).
Σε αυτές τις 6 περιφέρειες η καλλιέργεια της συγκεκριμένης ποικιλίας αποτελεί αναπόσπαστο σημείο των προδιαγραφών του προϊόντος και του δεσμού του με τον γεωγραφικό και ανθρώπινο παράγοντα. Άρα οποιαδήποτε διαταραχή του φυτικού κεφαλαίου και μάλιστα τέτοιας έκτασης θα σήμαινε αυτόματα απεμπόληση και όχι αξιοποίηση των ΠΟΠ/ΠΓΕ.

Οι "Ηρόστρατοι" της εποχής μας

Το να ξεπατώσει κανείς αυτές τις ελιές ιστορικής, περιβαλλοντικής, οικονομικής αξίας –έστω και με τα οποιαδήποτε προβλήματα αντιμετωπίζουν- για να φυτέψει ο,τιδήποτε άλλο, έστω και μια εξαιρετική ποικιλία όπως η Καλαμών, αρκεί για να χαρακτηρίσει την ποιότητα της πρό(σ)κλησης. Ένας Ηρόστρατος της εποχής μας ίσως θα μπορούσε να το σκεφθεί.

Ο πραγματικός και αρχαίος Ηρόστρατος ήταν ένας "τύπος" που για να γίνει διάσημος πυρπόλησε ένα από τα επτά θαύματα της αρχαιότητας, το ναό της Αρτέμιδας στην Έφεσσο. Πράγματι έμεινε στην ιστορία. Herostrat αποκαλούν γερμανικά "τον εγκληματία που διψά για δόξα" και Herostratic Fame σημαίνει στα αγγλικά "δόξα με κάθε μέσο".

Υποσημείωση βιβλιογραφίας

Γεωπόνος Αλέξιος Ριονδέ (1882), Καθηγητής Διομήδης Σαρακωμένος (1930), Καθηγητής Αλεξ. Γεωργακόπουλος (1931), Μηχανικός-Γεωπόνος Σωκράτης Καλογερέας (1932), Καθηγητής Πάνος Αναγνωστόπουλος (1946), Δ/ντής Υπουργείου Γεωργίας Νίκος Λύχνος (1948), Χημικός Μανώλης Αλυγιζάκης (1982), Καθηγητής ΤΕΙ Ηρακλείου Δημήτρης Λυδάκης (?), Καθηγητής Γιώργος Μπαλατσούρας (1995), Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια της Ελαίας, Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου / IOC (1996), World Catalogue of Olive Varieties, IOC (2000), Καθηγητής Κωνστ. Ποντίκης (2000), Γεωπόνος Γιώργος Κωστελένος (2011), Γεωργοοικονομολόγος Βασίλης Ζαμπούνης και Καθηγητής ΤΕΙ Ηπείρου Γιώργος Μάνος (2014).

Πηγή: Ειδικό ένθετο για την Επιτραπέζια Ελιά – Ύπαιθρος Χώρα