Μεσογειακή διατροφή: Τα οφέλη της από την παιδική ηλικία έως τα γηρατειά

Η υιοθέτηση μιας φιλικότερης προς το περιβάλλον διατροφής, όπως η μεσογειακή, μπορεί να συμβάλει εκτός από τη διατήρηση της καλής υγείας, στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και στη μείωση του ανθρακικού αποτυπώματος.

0

Άρθρο της κας Αλεξάνδρας Φωσκόλου, Κλινικής Διαιτολόγου – Διατροφολόγου, MSC, PhD candidate, Επιστημονική Συνεργάτιδα Χαροκόπειου Πανεπιστημίου, (δημοσιεύτηκε στο τεύχος 91 του περιοδικού Ελιά & Ελαιόλαδο).

Ο άνθρωπος είναι ένας πολυκύτταρος οργανισμός που μέσα στο φυσικό του περιβάλλον γεννιέται, αναπτύσσεται και ωριμάζει. Λόγω των σωματικών αλλαγών κατά τη διάρκεια της ζωής του, υπάρχουν και οι ανάλογες διατροφικές απαιτήσεις. Σε όλα τα στάδια της ζωής του ο άνθρωπος χρειάζεται τα ίδια θρεπτικά συστατικά αλλά σε διαφορετικές ποσότητες. Ο ρόλος της διατροφής για την υγεία του ανθρώπου είναι γνωστός και ξεκινάει από τον Ιπποκράτη. Η διατροφή είναι εξίσου σημαντική σε όλες τις ηλικίες και θέτει τα θεμέλια που θα επιτρέψουν στον άνθρωπο να έχει καλύτερο βιοτικό επίπεδο και μακροζωία. Αν και το τελευταίο στάδιο της ζωής ξεκινά από τα 65 έτη, δεν αρκεί να ξεκινήσουμε στα 60 μας την υγιεινή διατροφή, αλλά να μάθουμε να τρεφόμαστε σωστά από την παιδική ηλικία. Η τροφή αποτελεί ρυθμιστή της σωματικής και ψυχικής μας υγείας, της κοινωνικής ζωής αλλά και του περιβάλλοντος. Ιδανική όμως διατροφή, η οποία είναι πλούσια σε θρεπτικά συστατικά με πολλαπλά οφέλη στην υγεία, την οικονομία αλλά και το περιβάλλον, μπορεί να αποτελέσει η μεσογειακή διατροφή.

Καθημερινή κατανάλωση ελαιολάδου

Η μεσογειακή διατροφή αποτελεί ένα από τα πλέον υγιεινά διατροφικά πρότυπα παγκοσμίως. Η απεικόνιση αυτού του προτύπου έχει πραγματοποιηθεί μέσω της μεσογειακής πυραμίδας. Κατά καιρούς έχουν παρουσιαστεί πυραμίδες με ορισμένες διαφοροποιήσεις. Η κύρια διαφορά είναι η ένταξη της κοινωνικοποίησης και της σωματικής δραστηριότητας στη βάση της. Όμως, κοινή συνιστώσα πάντοτε είναι η καθημερινή κατανάλωση ελαιολάδου. Το πρότυπο της μεσογειακής διατροφής χαρακτηρίζεται κυρίως από υψηλή κατανάλωση ολικής άλεσης δημητριακών και ψωμιού, φρούτων, λαχανικών και οσπρίων, μέτρια κατανάλωση γάλακτος, γαλακτοκομικών προϊόντων και πουλερικών, μέτρια κατανάλωση αλκοόλ, με τη μορφή κόκκινου κρασιού, και την καθημερινή χρήση ελαιολάδου ως κύριο προστιθέμενο λίπος στο φαγητό. Είναι γεγονός πως οι Έλληνες απομακρύνονται από την παραδοσιακή μεσογειακή διατροφή και υιοθετούν δυτικά πρότυπα διατροφής. Αυτό όμως έχει σαν αποτέλεσμα την καρδιαγγειακή νοσηρότητα.

Η μεσογειακή διατροφή έγινε αρχικά γνωστή για τις καρδιο-προστατευτικές της ιδιότητες, λόγω της συσχέτισής της με μείωση του κινδύνου εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων. Τα τελευταία χρόνια, όμως, όλο και περισσότερες μελέτες δείχνουν πως η ευεργετική δράση της δεν περιορίζεται μόνο στο καρδιαγγειακό σύστημα.

  • Η μεσογειακή διατροφή μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, όπως η περιφερική αρτηριοπάθεια, το οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου και το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.
  • Μπορεί να βελτιώσει το λιπιδαιμικό προφίλ, συμβάλλοντας στη μείωση των επιπέδων ολικής χοληστερόλης, LDL και τριγλυκεριδίων, και παράλληλα να οδηγήσει σε αύξηση των επιπέδων HDL.
  • Συμβάλλει στη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης, στον καλύτερο γλυκαιμικό έλεγχο σε άτομα που πάσχουν από διαβήτη, καθώς και στη ρύθμιση του σωματικού βάρους.
  • Η υιοθέτηση της μεσογειακής διατροφής έχει συσχετισθεί με μείωση του κινδύνου εμφάνισης διαφόρων μορφών καρκίνου, όπως του παχέος εντέρου, του προστάτη, του φάρυγγα, του οισοφάγου και του μαστού, μπορεί να δράσει προστατευτικά ενάντια στην εμφάνιση εκφυλιστικών νόσων του νευρικού συστήματος όπως η άνοια και η νόσος Alzheimer
  • Προάγει τη μακροζωία, καθώς συνδέεται με μείωση της ολικής θνησιμότητας κατά περίπου 10%.

«Οικολογική» διατροφή

Η μεσογειακή διατροφή, ωστόσο, μπορεί να θεωρηθεί και μια «οικολογική» διατροφή. Η παραγωγή τροφίμων ευθύνεται για το 1/5 των παγκόσμιων εκπομπών CO2 καθώς και για σημαντικά προβλήματα ρύπανσης και υποβάθμισης της βιοποικιλότητας και των φυσικών πόρων. Ως αποτέλεσμα, η επιλογή τροφίμων επηρεάζει την υγεία, την καθημερινότητά και τη διαχείριση των οικονομικών. Έτσι, η υιοθέτηση μιας φιλικότερης προς το περιβάλλον διατροφής, όπως η μεσογειακή, μπορεί να συμβάλει, εκτός από τη διατήρηση της καλής υγείας, στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και στη μείωση του ανθρακικού αποτυπώματος.

Στην εποχή μας, η παιδική παχυσαρκία αποτελεί μάστιγα στις δυτικού τύπου κοινωνίες, μεταξύ των οποίων και η πατρίδα μας. Αυτό το γεγονός απασχολεί έντονα τόσο την επιστημονική κοινότητα όσο και την πολιτεία, εφόσον είναι διαπιστωμένο πως οι συνέπειες για την υγεία των παχύσαρκων παιδιών είναι σημαντικές.

Η παιδική παχυσαρκία οφείλεται κατά μεγάλο μέρος στην υπερκατανάλωση βιομηχανοποιημένων τροφίμων, στην έλλειψη σωματικής δραστηριότητας των παιδιών και στην υπερβολική καθιστική ζωή. Από έρευνα που πραγματοποιήθηκε από το Κέντρο Μεσογειακής Διατροφής σε 2.500 παιδιά στην Ελλάδα και την Κύπρο, βρέθηκε πως 3 στα 10 παιδιά δεν τρώνε πρωινό, 5 στα 10 παιδιά δεν παίρνουν κολατσιό από το σπίτι, 8 στα 10 παιδιά τρώνε πάνω από μία φορά την εβδομάδα φαγητό απ’ έξω, ενώ μόνο 6 στα 10 παιδιά γνωρίζουν τον όρο μεσογειακή διατροφή και τον συνδέουν με το ελαιόλαδο.

Μελέτη που παρουσιάστηκε στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Παχυσαρκίας δείχνει ότι τα παιδιά με την υψηλότερη προσκόλληση στη μεσογειακή διατροφή είχαν 15% χαμηλότερο κίνδυνο να είναι υπέρβαρα ή παχύσαρκα, ενώ ταυτόχρονα είχαν 10-15% μικρότερο κίνδυνο να εμφανίσουν μεγάλες αυξομειώσεις στον δείκτη μάζας σώματος, την περιφέρεια μέσης και το ποσοστό λίπους του σώματος.

Μέσο άμυνας η διατροφή

Η ενήλικη ζωή του ανθρώπου καλύπτει ένα πολύ ευρύ χρονικό διάστημα από τα 20 μέχρι τα 65 χρόνια. Στη διάρκεια αυτής της τόσο μεγάλης χρονικής περιόδου, οι συνθήκες διαβίωσης και γενικά η προσωπική ζωή του ανθρώπου μεταβάλλονται ανάλογα με την εργασία του, την οικογενειακή και την οικονομική του κατάσταση, με συνέπεια να επηρεάζεται και η διατροφή του. Εξάλλου στη διάρκεια αυτών των χρόνων παίζει πολύ σημαντικό ρόλο η πρόληψη των ασθενειών και γενικότερα η διατήρηση της υγείας, αν και έρευνες έχουν δείξει πως κίνδυνοι για χρόνια νοσήματα εμφανίζονται αρχικά στη διάρκεια της ενδομήτριας ζωής και εξακολουθούν μέχρι και στην προχωρημένη ηλικία. Οι διατροφικές συνήθειες, λοιπόν, των ενηλίκων, καθώς και ο εν γένει τρόπος ζωής του αποτελούν ένα μέσο άμυνας και πρόληψης από πολλές ασθένειες.

Το διατροφικό μοτίβο της μεσογειακής διατροφής θεωρείται υγιές και συνετό, ενώ η εφαρμογή του έχει συσχετιστεί με τη βελτίωση της υγείας λόγω αποτελεσματικής προστασίας έναντι διαφόρων ασθενειών. Ωστόσο, βαθιές αλλαγές έχουν διαπιστωθεί στο πρότυπο της διατροφής στη Μεσόγειο και την Ελλάδα κατά τις τελευταίες δεκαετίες, κυρίως λόγω της αυξημένης διάδοσης μη μεσογειακών τροφίμων. Καλό θα ήταν, λοιπόν, να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση των καταναλωτών, ιδίως των νέων και των παιδιών, που τείνουν να απωλέσουν τις υγιεινές μεσογειακές διατροφικές συνήθειες, σχετικά με τα οφέλη της μεσογειακής διατροφής.

Όμως ο πληθυσμός του πλανήτη γερνάει συνεχώς, οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο ζουν περισσότερο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι το 2050 το 40% του πληθυσμού θα είναι πάνω από 65 ετών με αποτέλεσμα ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού να βρίσκεται σε διατροφικό κίνδυνο.

Το τελευταίο λοιπόν στάδιο της ζωής ξεκινά από τα 65 έτη με μεγάλες αλλαγές στις λειτουργίες του σώματος, όπως μείωση του μυικού ιστού, αύξηση λίπους και εμφάνιση προβλημάτων πέψης και δυσαπορρόφησης. Καθώς όμως το φαινόμενο της γήρανσης του πληθυσμού παγκοσμίως αποτελεί εδραιωμένο πρόβλημα, οι στρατηγικές προληπτικής φροντίδας και προώθησης της υγιούς γήρανσης αποτελούν μεγάλη πρόκληση για την επιστημονική κοινότητα. Μια από τις στρατηγικές που η κοινωνία μας οφείλει να προωθήσει είναι και η αλλαγή του τρόπου ζωής όπου περιλαμβάνεται και η υγιεινή διατροφή. Ιδανική διατροφή μπορεί να αποτελέσει και πάλι η μεσογειακή διατροφή, η οποία δρα προστατευτικά ενάντια σε χρόνιες ασθένειες που πλήττουν τον γηριατρικό πληθυσμό, όπως διαβήτη, υπέρταση, καρδιαγγειακά νοσήματα και αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια.

Η μεσογειακή διατροφή, εξαιτίας των φρούτων και των λαχανικών, είναι πλούσια σε φυτικές ίνες, κάλιο και αντιοξειδωτικές ενώσεις, με αποτέλεσμα να προστατεύει από την υπέρταση και τη φλεγμονή. Η διαδικασία της γήρανσης είναι ουσιαστικά μια διαδικασία φλεγμονής. Με την πρόσληψη φρούτων, λαχανικών και οσπρίων η φλεγμονή μπορεί να καθυστερήσει ή να μειωθεί.

Το γήρας, λοιπόν, κατά τη λαϊκή ρήση, «ου γαρ έρχεται μόνον». Το σίγουρο είναι ότι με την πάροδο της ηλικίας οι χρόνιες ασθένειες κάνουν την εμφάνισή τους, αλλά το καλό με τις ασθένειες αυτές είναι ότι έχουν βραδεία και τροποποιήσιμη από εμάς εξέλιξη.

Ο διαβήτης, η υπέρταση και τα καρδιαγγειακά νοσήματα διαθέτουν μη τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου, που είναι η ηλικία, το φύλο και το οικογενειακό ιστορικό. Στους παράγοντες αυτούς είναι κατανοητό ότι δεν μπορούμε να παρέμβουμε, αλλά ευτυχώς διαθέτουν και τροποποιήσιμους παράγοντες, όπως η διατροφή, το κάπνισμα και η σωματική άσκηση, στους οποίους μπορούμε να «ποντάρουμε» και να τους εκμεταλλευτούμε.

Συνοψίζοντας, θα μπορούσαμε να καταγράψουμε τα οφέλη της μεσογειακής δίαιτας ξεκινώντας από την αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Η μεσογειακή δίαιτα προλαμβάνει τα εγκεφαλικά επεισόδια και τα εμφράγματα, συμβάλλει στην πρόληψη του αλτσχάιμερ, προστατεύει από τον διαβήτη και δυναμώνει το μυαλό, με αποτέλεσμα όσοι την ακολουθούν να διατρέχουν χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Τέλος, από μελέτες και δεδομένα από 485.000 Ευρωπαίους, βρέθηκε πως όσο πιο πιστά ακολουθεί κανείς τη μεσογειακή διατροφή τόσο μικρότερο κίνδυνο έχει να προσβληθεί από μερικές μορφές καρκίνου.

Για τον λόγο αυτό οι αρμόδιοι φορείς θα πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη τον ρόλο της διατροφής στην πρόληψη των διαφόρων νοσημάτων και μάλιστα των καρδιαγγειακών, καθώς αυτά αποτελούν σημαντικό πρόβλημα της δημόσιας υγείας των οποίων το κόστος αντιμετώπισης είναι ιδιαίτερα αυξημένο. Και μακάρι στο μέλλον η κατάσταση της υγείας των ανθρώπων, αν όχι παγκοσμίως έστω στην Ελλάδα η οποία είναι προικισμένη με τα προϊόντα της μεσογειακής διατροφής, να είναι καλύτερη από τη σημερινή.

 

Η κα Αλεξάνδρα Φωσκόλου είναι Κλινική Διαιτολόγος – Διατροφολόγος, MSC, PhD candidate, Επιστημονική Συνεργάτης Χαροκόπειου Πανεπιστημίου.