Επίδραση των χαμηλών θερμοκρασιών

0
209

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο olivenews.gr, στις 27 Ιανουαρίου 2017

Επίδραση των χαμηλών θερμοκρασιών στην ανάπτυξη και καρποφορία των δένδρων – Μέτρα προστασίας από τους παγετούς.

Ο φετινός χειμώνας είναι «πραγματικός», με τα κρύα του, τα χιόνια και τις βροχές του. Η μία όψη είναι οι καταστροφές στις καλλιέργειες, υπάρχει όμως και η άλλη, ότι πρόκειται για φυσικά φαινόμενα απολύτως απαραίτητα για τα φυτά και τη γεωργική δραστηριότητα, πράγμα που με πολύ όμορφο τρόπο αποτύπωσαν οι αρχαίοι Έλληνες στο μύθο της Δήμητρας και της κόρης της Περσεφόνης. Εξ άλλου τα τελευταία χρόνια το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής επηρεάζει ολοένα και εντονότερα όχι μόνο την ποσότητα αλλά και την ποιότητα της αγροτικής παραγωγής. Αναζήτησα λοιπόν και είχα μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση με έναν βαθύ γνώστη και καθ΄ ύλην αρμόδιο, τον τακτικό καθηγητή Δενδροκομίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Σταύρο Βέμμο.

———————————–

Κύριε καθηγητά, τι συμβαίνει στα φυτά τον χειμώνα;

Ο ετήσιος βιολογικός κύκλος των καρποφόρων δένδρων που αρχίζει την άνοιξη, συμπληρώνεται με τη βλαστική ανάπτυξή και την καρποφορία και κλείνει με την κατάσταση του ληθάργου που εισέρχονται τα δένδρα στο τέλος φθινοπώρου – αρχές χειμώνα. Τότε σταματούν όλες οι λειτουργίες, δηλαδή κάθε ενεργή αύξηση των δένδρων. H κυριότερη μορφή ληθάργου για την αντιμετώπιση του χειμερινού ψύχους είναι ο ενδολήθαργος. Η είσοδος στο λήθαργο αρχίζει με την σμίκρυνση της ημέρας το φθινόπωρο και την ταυτόχρονη σταδιακή πτώση της θερμοκρασίας. Ο χρόνος εισαγωγής στο λήθαργο εξαρτάται από το είδος του δένδρου και την ποικιλία (Πίνακας1).

Πως τα φυτά αντέχουν στο ψύχος;

Η διακοπή της επιμήκυνσης του βλαστού είναι το ερέθισμα για μια σειρά διαδικασιών που οδηγούν στον εγκλιματισμό και την σκληραγώγηση των φυτών στο ψύχος. Οι βλαστοί των φυτών μπορεί να αντέξουν σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες που φθάνουν τους -40°C ή και χαμηλότερες.

Πίνακας 1. Αντοχή των κυριότερων φυλλοβόλων καρποφόρων δένδρων στο ψύχος (C) και ανάγκες σε ώρες ψύχους για την έξοδο από το λήθαργο

Είδος δένδρου / /Λήθαργος (χειμώνας) / /Έναρξη άνθησης // Πλήρης άνθηση //Ανάγκες σε ψύχος (ώρες)

Αμυγδαλιά -35 … -4,0 50-400
Βερικοκιά -30 μέχρι -40 -3,3 -2,7 300-900
Δαμασκηνιά Ευρωπαϊκή -20 -4,3 -4,0 700-1700
Δαμασκηνιά Ιαπωνική -15 … … 600-1500
Κερασιά -20 μέχρι -30 -2,8 -2,4 800-1500
Ροδακινιά -15 -3,3 -2,7 650-1200
Αχλαδιά -29 -3,2 -2,2 1000
Μηλιά -30 μέχρι -40 -2,3 -2,2 800-1700
Καρυδιά -11 … … 700-1500
Καστανιά -20
Φιστικιά -30 … … 800-1000
Φουντουκιά -24 … -9,0 800-1600
Ροδιά -10 …. … 150-400
Συκιά -12 … … 100-350
Σημείωση Οι ώρες ή μονάδες ψύχους υπολογίζονται για τις θερμοκρασίες μικρότερες των
7°C. Οι θερμοκρασίες του χειμώνα αναφέρονται στην αντοχή των βλαστών και όχι των ανθοφόρων οφθαλμών που μπορεί ανάλογα με το δένδρο να ζημιωθούν σε υψηλότερες θερμοκρασίες.

Το στάδιο των μικρών καρπών είναι το πιο ευαίσθητο αφού μπορεί να καταστραφούν στους -1 με -2 ° C.
Τα εσπεριδοειδή επειδή είναι αειθαλή δένδρα αντέχουν λιγότερο στις χαμηλές θερμοκρασίες του χειμώνα. Θερμοκρασίες κάτω των -5,5 θεωρούνται επιζήμιες. Τα άνθη ζημιώνονται στους -1,6, στο στάδιο της καρπόδεσης στους -1,0, οι μικροί πράσινοι καρποί στους -2,2 και οι ώριμοι καρποί στους -3,3 °C.

Πως οι χαμηλές θερμοκρασίες, και ιδίως οι παγετοί, ζημιώνουν τα φυτά;

Η πτώση της θερμοκρασίας προκαλεί αφυδάτωση των κυττάρων και σχίσιμο των κυτταρικών μεμβρανών λόγω μηχανικής δράσης των παγοκρυστάλλων Μακροσκοπικά οι ιστοί χάνουν το πράσινο χρώμα τους που γίνεται αρχικά καφετί και στο τέλος μαύρο. Για το λόγο αυτό τα συμπτώματα της ζημιάς από τον παγετό μοιάζουν με αυτά της καταστροφής από φωτιά. Οι ζημιές στα καρποφόρα δένδρα από τους παγετούς είναι μία από τις σημαντικότερες αιτίες μείωσης της παραγωγής στη χώρα μας. Τα αειθαλή δένδρα (εσπεριδοειδή και ελιά) είναι πιο ευαίσθητα στους παγετούς. Επειδή φέρουν καρπούς και το χειμώνα υφίστανται σοβαρότερες ζημιές.

Ποιοι είναι οι μηχανισμοί προστασίας των δένδρων στο ψύχος του χειμώνα;

Ο κύριος μηχανισμός αντοχής είναι ο λήθαργος και η σκληραγώγηση των δένδρων το χειμώνα. Άλλοι τρόποι είναι η αύξηση των υδατανθράκων στους ιστούς, η διαμόρφωση μικρού μεγέθους κυττάρων, η αυξημένη συγκέντρωση αντιοξειδωτικών ουσιών και το χαμηλό υδατικό δυναμικό στα κύτταρα.

Μπορείτε να μας αναφέρετε εν συντομία τους παράγοντες που επηρεάζουν το μέγεθος των ζημιών από τους παγετούς;

Είναι:

– Η θρεπτική κατάσταση των βλαστών και των δένδρων.
– Η καρποφορία των δένδρων. Δένδρα που φέρουν καρπούς είναι περισσότερο εξασθενημένα.
– Όψιμα ποτίσματα (Οκτώβριο) έχουν σαν αποτέλεσμα την παρατεταμένη αύξηση των βλαστών και την καθυστέρηση εισόδου στο λήθαργο.
– Το κλάδεμα Αυστηρά και πρώιμα κλαδέματα (Νοέμβριο) εξασθενούν τα δένδρα και τα καθιστούν πιο ευαίσθητα στους παγετούς.
– Τα ζιζάνια μειώνουν τη θερμοκρασία του εδάφους και την αντοχή των δένδρων στο ψύχος.
– Προσανατολισμός Κτήματα με έκθεση στο Νοτιά και σε πλαγιές ζημιώνονται λιγότερο γιατί θερμαίνονται περισσότερο.
– Ελαφρά αμμώδη εδάφη είναι περισσότερο ευαίσθητα στους παγετούς γιατί δεν συγκρατούν μεγάλες ποσότητες νερού.
– Η θερμοκρασία Η χαμηλή τιμή, η ταχύτητα πτώσης και η διάρκεια των χαμηλών θερμοκρασιών ρυθμίζουν το μέγεθος των ζημιών.
– Υψηλότερη σχετική υγρασία ευνοεί τη μείωση των ζημιών.
– Άνεμοι. Όσο πιο ισχυροί είναι τόσο μεγαλύτερες είναι οι ζημιές.

Σε ποιες περιπτώσεις τα δένδρα είναι πιο ευαίσθητα στους παγετούς;

Τα καρποφόρα δένδρα όταν βρίσκονται σε λήθαργο (χειμώνα) είναι πολύ ανθεκτικά σε χαμηλές θερμοκρασίες. Τα φυλλοβόλα δένδρα σπάνια ζημιώνονται από παγετούς το χειμώνα, αντίθετα τα αειθαλή είναι πιο ευαίσθητα και για το λόγο αυτό καλλιεργούνται σε περιοχές με πιο ήπιους χειμώνες.
Όλα όμως τα καρποφόρα δένδρα είναι πολύ πιο ευαίσθητα στο ψύχος πριν εισέλθουν στο λήθαργο (τέλος φθινοπώρου) και κύρια στο τέλος χειμώνα-αρχές άνοιξης στους πρώιμους ανοιξιάτικους παγετούς.

Θα μπορούσατε εν συντομία να αναφερθείτε στα μέτρα αντιμετώπισης των παγετών;

Διακρίνονται στις τρεις μεγάλες κατηγορίες:

Α . Γενετική βελτίωση των ποικιλιών για το κάθε είδος δένδρου και επιλογή των πιο ανθεκτικών στο ψύχος ποικιλιών για εγκατάσταση νέων οπωρώνων.

Β. Προληπτικά μέτρα προστασίας
Είναι πολύ σημαντικά και σχετικά εύκολο να εφαρμοστούν από τους παραγωγούς χωρίς υψηλό κόστος. Αναλύονται σε:
– Μέτρα κατά την εγκατάσταση νέου οπωρώνα. Να αποφεύγονται περιοχές που θεωρούνται ευαίσθητες στους παγετούς και τοποθεσίες με βορεινή έκθεση και μεγάλα υψόμετρα. Να λαμβάνεται υπόψη η σχετική αντοχή του κάθε είδους δένδρου στους παγετούς. Να επιλέγονται οι πιο ανθεκτικές στο ψύχος ποικιλίες και υποκείμενα στις ευαίσθητες στους παγετούς περιοχές. Να αποφεύγονται τα ελαφρά – αμμώδη εδάφη. Η φύτευση των δένδρων να γίνεται μετά την παρέλευση των παγετών (αρχές άνοιξης).
– Καλλιεργητικά μέτρα. Τα μέτρα αυτά στοχεύουν στην γρηγορότερη είσοδο των δένδρων στο λήθαργο και στην αύξηση της αντοχής τους στο ψύχος, για το λόγο αυτό έχουν ιδιαίτερη σημασία.
– Κλάδεμα. Να αποφεύγεται το πρώϊμο κλάδεμα (από το Νοέμβριο μέχρι τέλη Φεβρουαρίου) και να εφαρμόζεται αρχές με μέσα της άνοιξης ανάλογα με το είδος του δένδρου και την περιοχή. Να αποφεύγεται το αυστηρό κλάδεμα γιατί εξασθενεί τα δένδρα. Να εφαρμόζεται ψεκασμός με χαλκούχα σκευάσματα αμέσως μετά το κλάδεμα για την προστασία των δένδρων απο προσβολές μυκήτων και βακτηρίων.

– Πότισμα.Να αποφεύγονται τα όψιμα ποτίσματα για να σταματήσει έγκαιρα η αύξηση των βλαστών ώστε να μπουν τα δένδρα σε λήθαργο νωρίτερα.

– Έγκαιρη καταπολέμηση ζιζανίων. Θα πρέπει να γίνεται πριν την έναρξη των παγετών. Συνιστάται η χρήση χορτοκοπτικών ή καταστροφέα και μόνο σε ειδικές περιπτώσεις με εφαρμογή ζιζανιοκτόνων.

– Λίπανση. Ο παραγωγός πρέπει να φροντίζει τα δένδρα του να βρίσκονται σε άριστη θρεπτική κατάσταση γιατί αντέχουν περισσότερο στούς παγετούς. Αυτό επιτυγχάνεται με την ισορροπημένη λίπανση N, P και K, που ελέγχεται με τη φυλλοδιαγνωστική (ανάλυση των φύλλων) και την ανάλυση του εδάφους. Αποφυγή υπερβολικής και όψιμης λίπανσης αζώτου (Σεπτέμβριο – Οκτώβριο) γιατί δίνει τρυφερή βλάστηση ευαίσθητη στους παγετούς. Η αζωτούχος λίπανση στις ευαίσθητες περιοχές να γίνεται από τέλη Φεβρουαρίου και μετά.

– Λίπανση με ικανοποιητικές αλλά όχι υπερβολικές ποσότητες καλίου και βορίου που αυξάνουν την αντοχή των δένδρων στο ψύχος.
– Εφαρμογή οργανικών λιπασμάτων που αυξάνει τη συγκράτηση της υγρασίας του εδάφους.

Γ. Προστατευτικά μέτρα Έχουν σκοπό την άμεση προστασία των δένδρων στη διάρκεια των παγετών
Ψεκασμοί με προστατευτικές ουσίες πριν τον παγετό. Χρησιμοποιούνται κυρίως χαλκούχα σκευάσματα (Κοσάϊντ, οξυχλωριούχος χαλκός και άλλα). Τα σκευάσματα αυτά έχουν τρεις επιδράσεις, τη σκληραγώγηση των ιστών των δένδρων, την παρεμπόδιση της εγκατάστασης βακτηρίων που είναι υπεύθυνα για το σχηματισμό των παγοκρυστάλλων και την καθυστέρηση της άνθησης.
Η γλυκερίνη από μόνη της δρα προστατευτικά έναντι των παγετών ή σε συνδυασμό με τη βιταμίνη Ε που έχει αντιοξειδωτική δράση.
Η μελάσα έδωσε καλά αποτελέσματα στην προστασία της ροδιάς και ροδακινιάς.
Ψεκασμός με 2,4,5-Τ 15 ώρες πριν τον παγετό μείωσε τις ζημιές των χαμηλών θερμοκρασιών την άνοιξη στο στάδιο του μικρού καρπού.
Ουσίες που καθυστερούν την άνθηση όπως ο καολινίτης και ασβεστούχες ουσίες, το ethrel και το ethephon, χρησιμοποιούνται πριν τον παγετό και καθυστερούν την έξοδο από το λήθαργο.
Ασβέστωμα του κορμού των δένδρων
Ψεκασμοί με διαλύματα κιτοκινινών (Kelp) Τα ορμονικά σκευάσματα σκληραγωγούν τα κυτταρικά τοιχώματα (αυξάνουν τα σάκχαρα στην εντεριώνη του ξύλου) και αυξάνουν την αντοχή των δένδρων στο ψύχος.
Ουσίες που αυξάνουν την αντοχή των δένδρων Χρησιμοποιούνται διάφορα σκευάσματα όπως το Frostgard, η ουρία, ο καολινίτης, το cultar, το μυκητοκτόνο Captan, χαλκούχα σκευάσματα, θερινά έλαια και γιββερελίνες. Χρησιμοποιούνται επίσης οι βιταμίνες E, C που είναι αντιοξειδωτικές και η Vitamin E+glycerine.
Αντιδιαπνευστικές ουσίες Εμποδίζουν την απώλεια νερού από τα κύτταρα και αυξάνουν την αντοχή τους στον παγετό. Είναι αποτελεσματικές μόνο σε παγετούς ψυχρών αέριων μαζών. Χρησιμοποιοίνται επίσης θερινά λάδια και η Πινολίνη. Οι ψεκασμοί γίνονται πριν και μετά τον παγετό.
Οσμωρυθμιστικές ουσίες Αυξάνουν το οσμωτικό δυναμικό των κυττάρων και την αντοχή τους στο ψύχος. Εφαρμόζονται πριν και μετά τον παγετό. Τέτοιες ουσίες είναι η ουρία, οι βεταΐνες και η ζάχαρη.

Άμεσα προστατευτικά μέτρα
Τεχνητή ομίχλη Μπορεί να εφαρμοστεί μόνο για παγετούς ακτινοβολίας αλλά υπάρχει κίνδυνος εμφάνισης ασθενειών λόγω της υψηλής σχετικής υγρασίας.
Τεχνητή βροχή Είναι αποτελεσματική μόνο σε παγετούς ακτινοβολίας και μπορεί εύκολα να εφαρμοστεί από τον παραγωγό. Δεν ενδείκνυται για πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Μεγαλύτερες και συνεχόμενες παροχές νερού δίνουν καλύτερα αποτελέσματα. Η περιεκτικότητα σε άλατα του νερού πρέπει να είναι μικρότερη από 2 γραμμάρια/λίτρο. Τέλος υπάρχει κίνδυνος σε βαριά εδάφη να προκληθούν ασθένειες στο ριζικό σύστημα των δένδρων.
Ανεμομείκτες Χρησιμοποιούνται κύρια στα εσπεριδοειδή με καλά αποτελέσματα στους παγετούς ακτινιβολίας. Η χρήση τους στα φυλλοβόλα (και ειδικά στη Β. Ελλάδα) είναι μάλλον αντιοικονομική
Θέρμανση του οπωρώνα με την καύση διαφόρων υλικών και δημιουργία προπετάσματος καπνού. Είναι αποτελεσματική μόνο σε παγετούς ακτινοβολίας.
Χρήση ανταγωνιστών των βακτηρίων
Τα βακτήρια Pseudomonas syringae και Erwinia herbicola είναι παγοπυρηνοποιητικά και υποβοηθούν το σχηματισμό των παγοκρυστάλλων. Ψεκασμοί με ουσίες που καταπολεμούν τα βακτήρια όπως ο ανταγωνιστής αυτών Candida sp μείωσε τις ζημιές από το παγετό. Τα χαλκούχα σκευάσματα έχουν θετική επίδραση γιατί μειώνουν τον πληθυσμό των βακτηρίων αυτών στα δένδρα.

Προστατευτικά μέτρα αμέσως μετά τον παγετό, ψεκασμοί με:

– Ουρία.
– ethrel και ethephon 100 μέρη στο εκατομμύριο (100 ppm)
– βιταμίνες E, C 0,1% και γλυκερίνη 3%
– γιββερελλίνες ή ακόμη και χαλκούχα σκευάσματα (κοσάιντ 0,4%) ή άλλα μυκητοκτόνα (Κάπταν).
Καλύτερα αποτελέσματα μπορεί να δώσει ο συνδυασμός των πιο πάνω επεμβάσεων.

Αντιμετώπιση παγετόπληκτων δένδρων

1. Μετά τη διαπίστωση ζημιών στα δένδρα και αφού η ελάχιστη θερμοκρασία ανέβει πάνω από τους 0o C θα πρέπει να ψεκαστούν άμεσα με χαλκούχα ή άλλα σκευάσματα για την προστασία από βακτηριολογικές ή μυκητολογικές προσβολές. Οι ίδιοι ψεκασμοί μειώνουν και τις προσβολές από τα παγοπυρηνοποιητικά βακτήρια και βοηθούν στο κλείσιμο των πληγών.
2. Αν οι ζημιές είναι σοβαρές και υπάρχουν σχισίματα βραχιόνων και κορμού στα δένδρα θα πρέπει εκτός των ψεκασμών να γίνεται επάλειψη με αλοιφή εμβολιασμού.
3. Η λίπανση των παγετόπληκτων δένδρων πρέπει να καθυστερεί μέχρι τη διαπίστωση της σοβαρότητας της ζημιάς και να προσδιοριστεί το είδος και η ποσότητα των λιπασμάτων με βάση τη ζημιά των δένδρων. Να αποφεύγονται οι ισχυρές αζωτούχες λιπάνσεις γιατί τα δένδρα θα δώσουν πολύ ζωηρή βλάστηση που θα είναι σε βάρος της καρποφορίας. Το άζωτο να χορηγείται σε μικρές δόσεις και αν είναι δυνατόν με τα ποτίσματα.

Ποιό είναι το σωστό κλάδεμα των παγετόπληκτων δένδρων;

Συνιστάται η αποφυγή του άμεσου κλαδέματος των δένδρων περιμένοντας πρώτα την αντίδραση των δένδρων την άνοιξη. Δηλαδή κατά πόσο θα υπάρξει αναβλάστηση και σε ποιά σημεία των βλαστών, των βραχιόνων ή του κορμού. Αυτό θα είναι και ο οδηγός για την αυστηρότητα του κλαδέματος. Όσο πιο σοβαρές είναι οι ζημιές τόσο πιο αυστηρό θα είναι και το κλάδεμα. Αν οι ζημιές είναι σοβαρές και υπάρχουν ξηράνσεις βραχιόνων θα πρέπει να αφαιρούνται 20-30 εκατοστά από τον κορμό. Στη περίπτωση αυτή ή ακόμα και στην πλήρη καταστροφή ολόκληρου του υπέργειου μέρους θα πρέπει να προσεχθούν τα σημεία αναβλάστησης. Ειδικά αν τα δένδρα είναι εμβολιασμένα σε υποκείμενο και το δένδρο αναβλαστήσει κάτω από το σημείο εμβολιασμού ή από τη ρίζα (δηλαδή από το υποκείμενο), τότε θα πρέπει να ακολουθήσει επανεμβολιασμός Εναλλακτικά στις τελευταίες περιπτώσεις και αν τα δένδρα είναι μεγάλης ηλικίας και ήταν ήδη μειωμένης παραγωγής μπορεί να γίνει εκρίζωση και επαναφύτευση. Κλείνοντας θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι το ψύχος του χειμώνα, είναι απαραίτητο για τη φυσιολογική έξοδο των δένδρων από το λήθαργο. Η μη κάλυψη των αναγκών σε ψύχος προκαλεί σοβαρά προβλήματα στην ανάπτυξη των ανθοφόρων οφθαλμών, την ανθοφορία και την καρποφορία.

Κύριε καθηγητά σας ευχαριστώ για όσα πολύ ενημερωτικά και χρήσιμα για τους αγρότες αλλά και για τους γεωτεχνικούς αναφερθήκατε. Ελπίζω να μας δοθεί σύντομα η ευκαιρία να επανέλθουμε με το τι συμβαίνει κατά τη λήξη του λήθαργου των δένδρων.