Η έρευνα και καινοτομία στην αλυσίδα αξίας της ελιάς

349

Του Παναγιώτη Χατζηνικολάου

Στον τομέα της ελιάς και της αλυσίδας αξίας της για τη χώρα, η έρευνα μπορεί να αποτελέσει το βασικό στοιχείο που θα προσδώσει προστιθέμενη αξία προκειμένου να είναι οι οικονομικές δραστηριότητες γύρω από αυτή βιώσιμες.

Θεμελιώδες στοιχείο στην ανάπτυξη στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον αποτελεί η έρευνα και η καινοτομία. Από αυτή αντλείται γνώση για την προστιθέμενη αξία των προϊόντων ή δημιουργούνται νέα προϊόντα. Οι χώρες που παρουσιάζουν υψηλούς δείκτες ανάπτυξης παρουσιάζουν και υψηλούς δείκτες έρευνας και καινοτομίας. Αυτό τους εξασφαλίζει μεγάλες δυνατότητες οικονομικών μετασχηματισμών, διαφοροποίηση στα προϊόντα, δημιουργία τεχνολογιών που παράγουν νέα προϊόντα με μεγάλη προστιθέμενη αξία και καθορίζουν την επόμενη μέρα της ζωής μας. Στον τομέα της ελιάς και της αλυσίδας αξίας της για τη χώρα, η έρευνα μπορεί να αποτελέσει το βασικό στοιχείο που θα προσδώσει προστιθέμενη αξία προκειμένου να είναι οι οικονομικές δραστηριότητες γύρω από αυτή βιώσιμες.

Απαντήσεις σε όλα τα θέματα θα φέρει μια συστηματική ενασχόληση ερευνητικών εργαστηρίων ας τα αποκαλέσουμε- «αφιερωμένων», που θα εργάζονται μακροχρόνια, θα συνιστούν ένα οικοσύστημα αλληλοσυμπληρούμενων δραστηριοτήτων και θα αναφέρονται σε όλη την αλυσίδα αξίας της ελαιοκαλλιέργειας και της μεταποίησής της. Βασικό επίσης στοιχείο μιας επιτυχούς πολιτικής στον τομέα ελιά-ελαιόλαδο είναι η χάραξη μιας μακροχρόνιας εθνικής στρατηγικής από κοινού όλων των εμπλεκομένων στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, όπου θα υπάρχουν όραμα, οι στόχοι, τα χρηματοδοτικά εργαλεία, η παρακολούθηση, θα αξιολογούνται τα στοιχεία και θα ανατροφοδοτείται η δραστηριότητα εμπλουτισμένη από την εμπειρία.

Η έρευνα έως σήμερα στον τομέα ελιά-ελαιόλαδο χαρακτηρίζεται από αποσπασματικότητα και περιορισμένη επίπτωση στην ανάπτυξη του κλάδου και εν γένει της αλυσίδας αξίας. Έ χουν εκπονηθεί 67 διδακτορικές διατριβές στα πανεπιστήμια της χώρας σε ένα σύνολο 37.499 σε επίπεδο χώρας και 1.597 στις γεωργικές επιστήμες, αριθμός μικρός συγκριτικά με τις άλλες επιστημονικές περιοχές, καθώς επίσης με θεματολογία κατανεμημένη σε όλο το φάσμα της αλυσίδας αξίας. Σε επίπεδο δημοσιεύσεων η ανάκτηση από τη βάση «Scopus» από το 2000 έως σήμερα μας δίδει 1073 σε σύνολο 150.000, στην χώρα με 23027 ετεροαναφορές και δείκτη h-71, αριθμός σημαντικός, αλλά κατανεμημένος σε μεγάλο πλήθος ερευνητικών φορέων  και εργαστηρίων συνολικά 160 από την χώρα και το εξωτερικό καθώς και θεματολογίας, με κάποιο αριθμό ερευνητών να έχει στο ενεργητικό του κρίσιμο αριθμό και εστίαση που οδηγεί σε βάθος, ενώ παράλληλα τα ίδια εργαστήρια εμπλέκονται σε πλήθος άλλων ερευνητικών δραστηριοτήτων. Ένα αξιοπρόσεκτο επίσης χαρακτηριστικό είναι ότι η κινητικότητα του ανθρώπινου δυναμικού (αλλαγή θέσης, συνταξιοδοτήσεις κ.ά.) συνοδεύεται από την απώλεια συνέχειας στη γνώση που αποκτήθηκε με ταυτόχρονη έλλειψη σταθερότητας στην προαγωγή. Παρά το ότι σε πανεπιστήμια της χώρας αρκετά εργαστήρια αναπτύσσουν ερευνητική δραστηριότητα γύρω από τον κλάδο, σε κανένα δεν υπάρχει μια ενιαία στρατηγική που να δημιουργεί προϋποθέσεις κλίμακας και να τα καθιστά παγκόσμια αναφορά με επίπτωση στην ανάπτυξη ακόμα και σε επίπεδο χώρας.

Αναλύοντας την αλυσίδα αξίας του τομέα ελιά-ελαιόλαδο, η επιστήμη συναντάται πλέον με τη μεγαλύτερη πρόκληση της αναζήτησης ερμηνείας μιας αιωνόβιας αρχέγονης αξίας που είναι ο ρόλος της ελιάς στην ανθρώπινη ύπαρξη με ένα μαγικό δέντρο που καλλιεργείται για χιλιάδες χρόνια, ενώ δίπλα μας υπάρχουν αρχαία δέντρα με ζωή χιλιάδων χρόνων. Η ελιά θα είναι εδώ για πάντα και η πρόκληση είναι με ποιους όρους και προϋποθέσεις η καλλιέργειά της θα δημιουργεί βιώσιμες οικονομικές δραστηριότητες, αλλά και θα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων στις σύγχρονες συνθήκες. Η αλυσίδα αξίας του τομέα ελιά-ελαιόλαδο πλέον είναι γνωστό ότι παράγει πλήθος προϊόντων, παραπροϊόντων και υποπροϊόντων, η δε σύγχρονη έρευνα έχει φέρει στο φως πλήθος βιοδραστικών ουσιών ώστε να καθίσταται δυσδιάκριτο ποιο είναι το κύριο προϊόν, διότι υπάρχουν ουσίες των οποίων η οικονομική αξία είναι εξαιρετικά προσοδοφόρα.

Η αλυσίδα αξίας στην ελιά-ελαιόλαδο ξεκινά από τη σημαντικότητα του γενετικού υλικού, το οποίο για τη χώρα είναι ανεξερεύνητο και αφημένο στον αυτόματο πιλότο της ελληνικής φύσης με τα ιδιαίτερα εδαφοκλιματικά χαρακτηριστικά, παρότι, χωρίς ιδιαίτερες προσπάθειες, παράγει πάνω από το 80% εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο, ενώ το γεωγραφικό ανάγλυφό της ενισχύει τη γενετική παραλλακτικότητα, γεγονός που υπό προϋποθέσεις μπορεί να την καταστήσει το παγκόσμιο εργαστήριο παραγωγής γενετικού υλικού. Η συλλογή του καρπού και η μεταποίησή του είτε σε ελαιόλαδο ή βρώσιμες ελιές αποτελεί επίσης σημαντικό πεδίο ανάδειξης και διαφοροποίησης, για το οποίο λίγα πράγματα έχουν γίνει ώστε να προσδώσουν σημαντικά πλεονεκτήματα στα προϊόντα. Τα υποπροϊόντα, παραπροϊόντα ή απορριπτόμενα κατά τη διαδικασία επεξεργασίας των καρπών δημιουργούν πλέον σημαντικά νέα προϊόντα στη διατροφή, την φαρμακευτική επιστήμη, τα καλλυντικά, την ενέργεια. Η έρευνα και καινοτομία ανοίγει με τον τρόπο αυτό νέα πεδία οικονομικών δραστηριοτήτων.

Από τα φύλλα της ελιάς πλέον παράγεται η Ολευρωπαΐνη (Oleuropein), Υδροξυτυροσόλη, τα κλαδέματα δίνουν λίπανση, ενέργεια, το λάδι αποδεδειγμένα πλέον περιέχει πολύ σπουδαίες βιοδραστικές ουσίες με μεγάλη επίπτωση στην υγεία του ανθρώπου, τις πολυφαινόλες (Υδροξυτυροσόλη, Τυροσόλη, Βανιλλικό οξύ, Καφεϊκό οξύ, Φερουλικό οξύ, Βανιλλίνη, ρ-κουμαρικό οξύ, ο-κουμαρικό οξύ, Ελαιασίνη, Ελευροπαΐνη και διάφορες αγλυκόνες της, λιγκστροσίδη και διάφορες αγλυκόνες της, ελαιοκανθάλη, κινναμικό οξύ, λουτεολίνη, πρωτοκατεχικό). Στα υπολείμματα των διφασικών ή τριφασικών ελαιοτριβείων συναντάται υδροξυτυροσόλη και μόρια που είναι ιδιαίτερα σημαντικά για χρήση σε καλλυντικά, λιπάσματα, φυσικά συντηρητικά τροφίμων, φάρμακα. Στα πυρηνελαιουργεία η εκχυλισμένη πυρήνα παράγει πυρηνόξυλο, πλήθος βιοδραστικών ουσιών, πυρηνέλαιο. Το υπόλειμμα της εκπικρισμένης ελιάς περιέχει πλήθος πολυφαινολών (υδροξυτυροσόλη, τυροσόλη, λακτόνες, ελαιοκανθάλη και η χρήση τους σε καλλυντικά, φάρμακα, ζωοτροφές, φυσικά αντιοξειδωτικά σε τρόφιμα αναδεικνύονται συνεχώς με την εξέλιξη πλέον της τεχνολογίας των σύγχρονων βιοαντιδραστηρίων.

Ιδιαίτερη σημασία μπορεί να διαδραματίσει η έρευνα στην επιδίωξη της αειφορίας και της χρήσης μέσων περισσότερο φιλικών στο περιβάλλον, ώστε να αποφευχθεί η ρύπανση και η ερημοποίηση, καθώς η κλιματική αλλαγή δημιουργεί πλέον συνθήκες δυσμενείς στην παραγωγική διαδικασία.

Η έρευνα και τεχνολογία είναι το μοναδικό εργαλείο που μπορεί να προσδώσει αξία στην ανακυκλωμένη οικονομία (RYCYCLING ECONOMY), η οποία καθιστά τους πόρους σημαντικούς και χρήσιμους αξιοποιώντας τους αδιαλείπτως. Στο πλαίσιο αυτό η πρόκληση είναι στον πρωτογενή τομέα να προβούμε σε:

α) Αξιολόγηση και βελτίωση ποικιλιών και γενοτύπων που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ελαιολάδου ή επιτραπέζιων ελιών, καθώς και μελέτη της ενδοποικιλιακής γενετικής παραλλακτικότητας των ελληνικών ποικιλιών ελιάς,

β) Δημιουργία τράπεζας δεδομένων για τις τοπικές ποικιλίες – ψηφιοποίηση υλικού,

γ) Ανάπτυξη πρωτοκόλλων αύξησης της παραγωγικότητας των ελαιώνων με ταυτόχρονη βελτίωση της ποιότητας του καρπού και μείωσης του κόστους παραγωγής, ώστε να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητα των παραγόμενων προϊόντων διεθνώς,

δ) Ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας ως μεγάλο πλεονέκτημα της χώρας λόγω των ιδιαίτερων κλιματικών συνθηκών,

ε) Μελέτη της συμπεριφοράς των ελληνικών ποικιλιών σε αβιοτικούς παράγοντες (ξηρασία, ψύχος, αλατότητα, καθώς και σε συνθήκες ελλειμματικής άρδευσης), του τρόπου ωρίμανσης της ελιάς στο δένδρο, καθώς και της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς (παραδοσιακοί ελαιώνες, αιωνόβια δένδρα ελιάς),

στ) Διερεύνηση της επίδρασης της κλιματικής αλλαγής στην ανθοφορία, καρποφορία και συμπεριφορά των παθογόνων και εχθρών της ελιάς, και

ζ) Μελέτη των ασθενειών «νέων» και «παλιών», του δάκου και της δακοπροστασίας.

Στον δευτερογενή τομέα (μεταποίηση, συσκευασία, εμπόριο) πρέπει να συμβάλουμε:

α) Στη δημιουργία τράπεζας δεδομένων για τα φυσικοχημικά και άλλα χαρακτηριστικά τοπικών ποικιλιών για παραγωγή ελαιολάδου και επιτραπέζιας ελιάς,

β) Στη σύνδεση πρωτογενούς με δευτερογενή τομέα, μια και η ποιότητα του τελικού προϊόντος εξαρτάται από την ποιότητα της πρώτης ύλης (συγκομισμένης και αποθηκευμένης) και τις συνθήκες επεξεργασίας,

γ) Στη μελέτη των αλλαγών (φυσιολογικών-βιοχημικών) του συγκομισμένου (σε πράσινο, κυανό και μαύρο στάδιο) ελαιοκάρπου κατά την διάρκεια των διαφόρων σταδίων μέχρι την τελική επεξεργασία,

δ) Στην αξιοποίηση υποπροϊόντων δένδρου (π.χ. φύλλα από κλαδέματα για μείξη σε ζωοτροφή, καλλυντικά κ.λπ.),

ε) Στην παραγωγή νέων καινοτόμων προϊόντων,

στ) Στην ανάπτυξη πρωτοκόλλων διαχείρισης και χρήσης των υγρών αποβλήτων με την παραγωγή λιπασμάτων, αντιοξειδωτικών κ.λπ.,

ζ) Στην αξιοποίηση των παραπροϊόντων/υπολειμμάτων για την παραγωγή ενέργειας,

η) Στην ανάδειξη και ενίσχυση της συλλογικής δράσης των παραγωγών για κοινή έκθλιψη ελαιοκάρπου, επεξεργασίας ελιών, συσκευασίας και εμπορίου, με παράλληλη έρευνα της εγχώριας και διεθνούς αγοράς, και

θ) Στην καταγραφή ελαιοτριβείων ανά ελαιοκομική ζώνη και ανάπτυξη πρωτοκόλλων ορθής μεταποιητικής πρακτικής σε σχέση με την υπάρχουσα υποδομή (ελαιοτριβεία δύο/τριών φάσεων), καθώς και στην αξία της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς με τα παραδοσιακά ελαιοτριβεία.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια αξιοσημείωτη κινητικότητα στο ερευνητικό δυναμικό της χώρας και την παραγωγική βάση γύρω από τα θέματα σχέσης υγεία-ελαιόλαδο/βρώσιμη ελιά με στόχο να παραχθούν διαφοροποιημένα προϊόντα με ισχυρισμούς υγείας (health claims), ενώ από την πλευρά της ελληνικής φαρμακοβιομηχανίας αναπτύσσεται δραστηριότητα γύρω από την αξιοποίηση της ελληνικής βιοποικιλότητας για την παραγωγή σκευασμάτων διατροφικού ή φαρμακευτικού ενδιαφέροντος, με το ελαιόλαδο να συμμετέχει με τον δικό του σπουδαίο ρόλο. Ερευνητικές ομάδες στη χώρα αναπτύσσουν δραστηριότητα και παράγουν γνώση και προϊόντα όπως το Cretan IAMA Olvos Science, που αποτελεί καρπό πολυετούς έρευνας διακεκριμένων ερευνητών της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Κρήτης, οι οποίοι μετουσίωσαν την αυτόχθονη γνώση σε ουσιαστική γνώση, σε συνεργασία με την εταιρεία Οlvos Science, θυγατρική της ελληνικής φαρμακευτικής εταιρείας Galenica. Επίσης, το προϊόν Olivomed της εταιρείας Unimed θυγατρική της UNIFARMA, το οποίο αποτελεί ερευνητική δραστηριότητα της φαρμακευτικής σχολής του ΕΚΠΑ και στο οποίο εντός κάψουλας, με κύριο συστατικό το ελαιόλαδο, περιέχεται υδρόξυτυροσόλη ως προϊόν υδατικής εκχύλισης καρπού ελιάς. Ακόμα, ερευνητικές ομάδες εργάζονται στον τομέα της μικροσωματιδιακής φύσης του ελαιολάδου και των ισχυρισμών υγείας που εγείρονται βάσει της σύστασής του, στην προσπάθεια να τεκμηριωθούν οι προστατευτικές ιδιότητες του στην υγεία και την ευεξία.

Ο κλάδος ελιά-ελαιόλαδο μπορεί να αποτελέσει εθνική υπόθεση για την ανάπτυξη της χώρας την επόμενη ημέρα μετά την κρίση, αρκεί να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις μιας αρραγούς και συνεπούς συνεργασίας της επιστημονικής κοινότητας και της παραγωγικής βάσης της χώρας, καθορίζοντας μακροχρόνιες στρατηγικές στηριγμένες στην τεκμηρίωση, με οράματα, στόχους και χρηματοδοτικά εργαλεία που να ανταποκρίνονται στο μοντέλο ανάπτυξης της επόμενης ημέρας.

Πηγή: Το συγκεκριμένο κείμενο αποτελεί το κεφάλαιο 37, στην Εγκυκλοπαίδεια Ελαιοκομίας – Το ελαιόλαδο, σελ. 688, Gaia Eπιχειρείν, Άξιον Εκδοτική

Ο κ. Παναγιώτης Χατζηνικολάου, είναι Ηλεκτρολόγος Μηχ/κός ΕΜΠ, MSc., Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας, ιδρυτικό μέλος της 4 Ε και ο νέος Διευθύνων Σύμβουλος του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ.